یادداشت|نگاه رهبر شهید به اهمیت راهبردی هوش مصنوعی

به گزارش خبرگزاری تسنیم از شهرکرد، امروز کمتر متخصص یا سیاست‌گذاری در جهان می‌توان یافت که نقش هوش مصنوعی را در بازتعریف اقتصاد، صنعت، آموزش، سلامت و حتی معادلات نظامی و امنیتی نادیده بگیرد.

رقابت میان قدرت‌های بزرگ بر سر تراشه، داده و مدل‌های زبانی، نشان‌دهنده آن است که هوش مصنوعی دیگر یک ابزار جانبی نیست، بلکه به یکی از شاخص‌های اصلی قدرت ملی کشورها بدل شده است. در چنین فضایی، پرسش از جایگاه ایران در این معادله، پرسشی راهبردی و نه صرفاً فنی است؛ همان پرسشی که رهبر شهید در سال‌های اخیر بارها به آن پرداختند.

در دیدار رهبر شهید با جمعی از نخبگان در آبان‌ماه 1400، ایشان فناوری‌های نو، به‌ویژه هوش مصنوعی را یکی از عوامل اداره‌کننده آینده دنیا توصیف کردند که نقش ویژه‌ای در اداره کشورها خواهد داشت؛ و بر این نکته تأکید کردند که جایگاه ایران باید «حداقل جزو ده کشور اول هوش مصنوعی» باشد.

این نگاه، بعدها در دیدار رهبر شهید با هیئت دولت چهاردهم بار دیگر تکرار شد؛ جایی که، ایشان بر ضرورت «تسلط بر لایه‌های عمیق حوزه هوش مصنوعی» تأکید کردند و به تشکیل «سازمان ملی هوش مصنوعی» زیر نظر رئیس‌جمهور در دوران دولت سیزدهم اشاره داشتند.

در سخنرانی مربوط به سی‌وچهارمین سالگرد ارتحال امام خمینی (ره)، رهبر شهید در تعبیری کوتاه اما پرمعنا گفتند: «در دوران هوش مصنوعی و کوانتوم و اینترنت نمی‌شود با همان ابزارهای چهل سال قبل کار کرد؛ باید ابزارها متناسب با زمان باشند.» این جمله، هرچند در بافتی کلی‌تر درباره لزوم به‌روزرسانی روش‌های مبارزه و مواجهه بیان شد، به‌روشنی نشان‌دهنده جایگاهی است که هوش مصنوعی در تصویر ایشان از تحولات عصر حاضر داشت.

در کنار تأکید بر اهمیت راهبردی، در بیانات رهبر شهید، این نکته مطرح شده که هوش مصنوعی می‌تواند «فرصت‌های تازه‌ای» پدید آورد و «شکل مشاغل و کارها را به‌گونه‌ای شگفت تغییر» دهد و برخلاف نگرانی رایج، تأکید شده که سخن درست آن نیست که این فناوری جایگزین انسان یا مشاغل او شود، بلکه فرصت‌آفرین است. این رویکرد، بیانگر نگاهی نسبتاً خوش‌بینانه اما مشروط به مدیریت درست است؛ خوش‌بینی‌ای که در کنار هشدارهای مکرر درباره وابستگی فناورانه قرار می‌گیرد.

از منظر تحلیلی، می‌توان گفت این نگاه با اولویت‌های شناخته‌شده امام شهید در حوزه اقتصاد دانش‌بنیان، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و تأکید چندین‌ساله بر «جهش تولید» و «اقتصاد دانش‌بنیان» همسو است.

ضرورت حکمرانی و استقلال فناورانه

شاید مهم‌ترین بُعد نگاه رهبر شهید به هوش مصنوعی، بُعد حکمرانی و استقلال فناورانه بوده است. ایشان در دیدار هیئت دولت چهاردهم، نسبت به شکل‌گیری ساختارهای بین‌المللی مشابه آژانس‌های نظارتی هشدار داده‌اند که ممکن است در آینده برای استفاده از بخش‌های مختلف هوش مصنوعی اجازه یا محدودیت اعمال کنند و تأکید کرده‌اند که قدرت‌طلبان و فرصت‌طلبان دنیا به دنبال چنین اقداماتی هستند.

این هشدار، در امتداد رویکرد شناخته‌شده رهبر شهید در حوزه‌های دیگر فناوری -از جمله انرژی هسته‌ای و فضایی- قرار می‌گیرد؛ رویکردی که همواره بر لزوم عدم وابستگی به قدرت‌های بیرونی برای دسترسی به فناوری‌های راهبردی تأکید داشته است. در این چارچوب، حکمرانی هوش مصنوعی نه صرفاً یک بحث فنی-تنظیمی، بلکه پرسشی درباره استقلال ملی و جایگاه ایران در معماری قدرت جهانی فناوری تلقی می‌شود.

در همان دیدار آبان 1400، رهبر شهید از نخبگان جامعه خواستند مسئله‌محور پیش بروند و با شناخت مشکلات کشور، راه‌حل‌های فناورانه و خلق فناوری ارائه دهند؛ و این را یکی از تکالیف اصلی نخبگان برشمردند.

این تأکید بر مسئله‌محوری، در کنار نگاه ایشان به دانشگاه‌ها و مراکز علمی به‌عنوان کانون‌های اصلی تولید علم و فناوری بومی، تصویری از یک مدل حکمرانی علمی ترسیم می‌کند که در آن، نخبگان و نهادهای دانشگاهی نقش محوری در دستیابی به جایگاه برتر جهانی در هوش مصنوعی ایفا می‌کنند.

بررسی بیانات و گزارش‌های موجود نشان می‌دهد که رهبر شهید انقلاب، هوش مصنوعی را پدیده‌ای بنیادین و تعیین‌کننده در معادلات آینده جهان می‌دانستند، فناوری‌ای که هم فرصت‌های اقتصادی و علمی چشمگیری پدید می‌آورد و هم در صورت غفلت، می‌تواند به ابزاری برای تعمیق وابستگی و نابرابری فناورانه میان کشورها تبدیل شود.

یادداشت از: حسین رفیعی، مدرس و پژوهشگر هوش مصنوعی 

انتهای پیام/

انتهای پیام/7540