پیری جمعیت؛ وقتی مسئله فقط تعداد سالمندان نیست

به گزارش خبرگزاری تسنیم ، پیری جمعیت را معمولاً با چند عدد توضیح می‌دهیم. چند درصد جمعیت بالای 60 یا 65 سال هستند، نرخ تولد چقدر کاهش یافته و جمعیت سالمندان در سال‌های آینده به چه رقمی خواهد رسید. اما پشت این اعداد، تغییر بزرگ‌تری در حال رخ دادن است. جامعه ایران در حال تغییر الگوی زندگی خود است. به همین دلیل، سالمندی را نباید فقط یک مسئله جمعیتی دانست. این پدیده نشانه‌ای از تغییر در ساختار اجتماعی، سبک زندگی و حتی تعریف افراد از آینده است.

وقتی یک جامعه جوان‌تر بود، بسیاری از تصمیم‌های فردی و خانوادگی بر این تصور شکل می‌گرفت که در آینده فرزندان بیشتری وجود خواهند داشت. فرزندانی که بخشی از شبکه حمایت خانوادگی را تشکیل می‌دهند. امروز اما خانواده‌های کوچک‌تر، افزایش سن ازدواج، کاهش فرزندآوری، مهاجرت و گسترش زندگی مستقل، این معادله را تغییر داده است. بنابراین مسئله آینده سالمندی فقط این نیست که چند سالمند خواهیم داشت. این است که این سالمندان در چه نوع خانواده و جامعه‌ای زندگی خواهند کرد.

یکی از مهم‌ترین تغییرات پیش‌رو، تغییر مفهوم وابستگی است. در الگوی سنتی، وابستگی سالمند بیشتر درون خانواده مدیریت می‌شد. چند نسل در نزدیکی یکدیگر زندگی می‌کردند و مراقبت از سالمند بخشی از وظایف طبیعی خانواده به حساب می‌آمد. اما در جامعه امروز، این الگو دیگر به همان شکل گذشته قابل تداوم نیست. خانواده کوچک‌تر شده و اعضای آن نیز ممکن است در شهرها یا کشورهای مختلف زندگی کنند. بنابراین بخشی از مسئولیتی که پیش‌تر درون خانواده انجام می‌شد، ناگزیر باید به نهادهای اجتماعی منتقل شود.

اینجاست که موضوع سالمندی از یک مسئله خانوادگی به مسئله حکمرانی اجتماعی تبدیل می‌شود. اگر خانواده نتواند به تنهایی همه نیازهای سالمند را پاسخ دهد، باید شبکه‌ای از خدمات اجتماعی، محله‌ای، بیمه‌ای و مراقبتی وجود داشته باشد که این خلأ را پر کند. این شبکه الزاماً به معنای ساخت تعداد بیشتری خانه سالمندان نیست. اتفاقاً هدف اصلی باید این باشد که افراد بتوانند تا حد امکان در محیط آشنای زندگی خود و در ارتباط با جامعه باقی بمانند.

نکته مهم دیگر، تغییر جایگاه اجتماعی سالمند است. جامعه‌ای که جوانی را معیار توانمندی و فعالیت می‌داند، ممکن است به تدریج سالمند را از عرصه عمومی کنار بگذارد. این نگاه، هم برای سالمند زیان‌بار است و هم برای جامعه. بخش مهمی از تجربه تاریخی، مهارت‌های شغلی و دانش اجتماعی در اختیار نسلی قرار دارد که در حال خروج از بازار کار است. اگر این سرمایه بدون استفاده باقی بماند، جامعه بخشی از منابع انسانی خود را از دست داده است.بنابراین، یکی از سیاست‌های مهم آینده باید ایجاد امکان انتقال تجربه میان نسل‌ها باشد. مدرسه، دانشگاه، سازمان‌های مردم‌نهاد، مراکز محله و حتی کسب‌وکارها می‌توانند بستری برای این ارتباط باشند. سالمند می‌تواند معلم تجربه باشد، مشاور باشد، در فعالیت اجتماعی مشارکت کند یا مهارتی را به نسل جوان منتقل کند. چنین رویکردی، تعریف سالمندی را از نیازمند حمایت به دارای ظرفیت مشارکت، تغییر می‌دهد.

از سوی دیگر، باید مراقب باشیم که بحث سالمندی به ابزاری برای ترساندن جامعه تبدیل نشود. ادبیات مربوط به سونامی سالمندی یا بحران پیری اگرچه ممکن است توجه افکار عمومی را جلب کند، اما در صورت تکرار بی‌وقفه می‌تواند تصویری تهدیدآمیز از سالمندان بسازد. سالمندی یک مرحله طبیعی زندگی است و مسئله اصلی، ناتوانی جامعه در سازگار شدن با تغییرات جمعیتی است، نه خود سالمند.

به همین دلیل، سیاست‌گذاری جمعیتی باید همزمان دو نگاه داشته باشد: حمایت از خانواده و فرزندآوری از یک سو و آماده‌سازی جامعه برای سالمندانی که اکنون و در آینده در آن زندگی خواهند کرد از سوی دیگر. این دو سیاست در برابر یکدیگر نیستند بلکه دو بخش از یک سیاست جمعیتی کامل‌اند.ایران در حال تجربه تغییری است که نتیجه آن فقط در آمار سرشماری دیده نخواهد شد. این تغییر به خانه‌ها، محله‌ها، بازار کار، روابط خانوادگی و حتی تعریف ما از مفید بودن، افراد وارد خواهد شد. اگر قرار است جامعه آینده انسانی‌تر و منسجم‌تر باشد، باید از امروز درباره این تغییر فکر کنیم. نه برای جلوگیری از سالمند شدن مردم، بلکه برای اینکه سالمند شدن به معنای کنار گذاشته شدن از زندگی اجتماعی نباشد.

شکوفه کشوری، پژوهشگر اجتماعی

انتهای پیام/