ماده 351 روایت سینمایی چالش های حقوقی در تلاقی قانون و اخلاق

به گزارش خبرگزاری تسنیم از مشهد،ماده 351  روایت سینمایی چالش های حقوقی در تلاقی قانون و اخلاق به کارگردانی مهرداد الهی و از تولیدات انجمن سینمای جوانان ایران در مشهد،به بازنمایی شکاف میان قوانین قصاص و واقعیت‌های عاطفی جامعه و چالشهای حقوقی در تلاقی قانون و اخلاق می‌پردازد و آن را به اثری جذاب تبدیل می‌کند.

همزمان با اکران خصوصی این فیلم در پردیس سینمایی برفی مشهد، متخصصان حقوقی و سینمایی با تحلیل محتوای فیلم کوتاه «ماده 351»، بر ضرورت بازنگری در برخی مواد قانونی مربوط به قصاص و حق زوجین تاکید کردند.

فیلم محصول تابستان سال 1404 و نخستین ساخته «مهرداد الهی» است که درگیریهای یک مددکار زن را روایت می کند که در گیر و دار طلب بخشش برای قصاص از یک خانواده، خود و همسرش درگیر شده و در این میان همسرش در یک نزاع با ولی دم به قتل می‌رسد. او در زمان طلب قصاص برای همسر خود با چالش ماده 351 قانون مجازاتهای اسلامی مواجه می شود که عملا دستش را برای طلب قصاص می بندد.

این اثر با رویکردی متفاوت، تقابل میان حقوق قانونی و پیوندهای انسانی را به تصویر کشیده و چالش‌های ساختاری در روایت‌های حقوقی را برجسته می‌کند. در ادامه، نگاهی خواهیم داشت به فرآیند تولید، انتخاب بازیگران و نقد ساختاری این اثر از زبان عوامل سازنده و منتقدان سینما.

چرا زوجین در پرونده‌های قصاص محدودیت قانونی دارند؟

فیلم کوتاه «ماده 351» با نگاهی دقیق به یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات حقوقی در حوزه قصاص، بحث‌های دامنه‌داری را در جامعه حقوقی کشور ایجاد کرده است. در همین راستا، «ظریفیان»، وکیل پایه یک دادگستری، با تحلیل محتوایی این اثر هنری، به نقد رویکرد فعلی قانون مجازات اسلامی در قبال «ولی دم» بودن زوجین پرداخت.

این وکیل دادگستری در این نشست با نقد تبصره‌های ماده 351 قانون مجازات اسلامی، محرومیت زوجین از حق قصاص همسر را چالشی حقوقی و مغایر با واقعیت‌های عاطفی جامعه دانست و تاکید کرد: بازنگری در این مقرره قانونی برای رفع تبعیض میان روابط نسبی و سببی ضروری است.

ظریفیان با بیان اینکه قوانین مرتبط با قصاص، هرازگاهی متناسب با مقتضیات زمان جرم‌شناسی تغییر می‌یابند، اظهار کرد: با وجود این تلاش‌ها، برخی مواد قانونی همچنان مسکوت مانده و نیاز به بازنگری جدی دارند که «ماده 351 قانون مجازات اسلامی» از جمله این موارد است.

وی در تبیین این چالش حقوقی گفت: بر اساس قانون، ولی دمِ مقتول، ورثه او هستند؛ اما ماده 351 در بخشی از خود، زوج و زوجه را از حق قصاص محروم کرده است. این در حالی است که همین افراد در تقسیم ارث بویژه دیه، سهم می‌برند. طبق این ماده، زوج یا زوجه نمی‌تواند برای همسر خود درخواست قصاص کند و در نتیجه حق مصالحه با قاتل را نیز ندارد؛ مگر در شرایطی خاص که فرزند مشترک نیز فوت کند و حق قصاص از طریق فرزند به آنان منتقل شود.

این وکیل دادگستری با اشاره به سکانس‌های تاثیرگذار فیلم «ماده 351» افزود: قطره اشکی که در این فیلم از چشمان یک همسر داغدیده جاری می‌شود، بازتابی از واقعیت تلخ محرومیت قانونی است؛ چگونه قانون به فردی که نزدیک‌ترین پیوند عاطفی را با مقتول داشته، اجازه نمی‌دهد برای خون‌خواهی همسرش اقدام کند، در حالی که همان قانون به او اجازه می‌دهد دیه دریافت کند؟

ظریفیان در تحلیل ریشه‌های فقهی این موضوع تصریح کرد: بخش عمده این محدودیت‌ها به تفاوت میان «نسب» (ارتباط خونی مانند پدر، مادر، فرزند) و «سبب» (ارتباط ناشی از ازدواج) بازمی‌گردد. با این حال، تناقض اصلی اینجاست که قانون‌گذار اگرچه قصاص را از زوجین دریغ کرده، اما در صورت تبدیل قصاص به دیه، آن‌ها را در زمره وراث دریافت‌کننده دیه قرار داده است.

وی در پایان خاطرنشان کرد: فیلم «ماده 351» با طرح این پرسش کلیدی، ضرورت بازنگری در رویه‌های قانونی برای تطبیق با مقتضیات عاطفی و اجتماعی جامعه را به گوش تصمیم‌گیران عرصه حقوقی می‌رساند و ایراد اصلی نه در فرد، بلکه در متن قانون است که نیازمند اصلاح و پویایی بیشتر می‌باشد.

کارگردان «ماده 351» از چرایی انتخاب موضوع اعدام و قصاص می‌گوید

کارگردان فیلم کوتاه «ماده 351» نیز در این نشست با اشاره به فرآیند انتخاب موضوع این اثر، بر جذابیت روایتِ اعدام از زاویه‌ای نو و متفاوت تاکید کرد و آن را نقطه قوت فیلم دانست.

مهرداد الهی با اشاره به روند تحقیق و انتخاب طرح اولیه، اظهار کرد: برای رسیدن به این موضوع، سه یا چهار فیلمنامه مختلف مورد بررسی قرار گرفت تا در نهایت به فیلمنامه «یحیی مبارکی» در مقام نویسنده این فیلم رسیدیم.

وی در ادامه با تحلیل جذابیت موضوع گفت: نگاه کردن به مسئله اعدام از این زاویه خاص برای من بسیار جذاب بود. با اینکه پیش از این فیلم‌های بسیاری در رابطه با موضوع قصاص ساخته شده است، اما پرداختن به این پرونده از این منظر، برای من تجربه‌ای نوو تازه در سینما بود.

کارگردان فیلم «ماده 351» همچنین از همکاری نزدیک تیم تولید یاد کرد و افزود: تعامل مستمر میان من، نویسنده اثر و تهیه کننده، بستری فراهم کرد تا بتوانیم از دیدگاه هنری خود، اثری با کیفیت و مطلوب خلق کنیم.

تهیه کننده «ماده 351»؛ من به دنبال سود سرمایه در سینما نیستم

تهیه کننده فیلم کوتاه «ماده 351» نیز در این نشست، با اشاره به تجربه نخست خود در عرصه تهیه گری، تاکید کرد که هدف وی از ورود به این حوزه، نه بازگشت سرمایه، بلکه پاسخ به دعوت هنری کارگردان و تجربه لذت ساخت اثر است.

داود اسلام‌زاده با بیان اینکه این پروژه اولین تجربه او در مسیر تهیه گری است، اظهار کرد: من همواره به سینما و تئاتر علاقه داشته‌ام و فعالیت در این عرصه برای من لذت‌بخش است.

وی در ادامه با اشاره به نحوه ورود به این پروژه گفت: با پیشنهاد کارگردان فیلم، این مسئولیت را با جان و دل پذیرفتم. برخلاف رویکردهای رایج، تمرکز من در این مسیر بر کسب سود سرمایه یا بازگشت مالی نیست، بلکه هدف اصلی، تجربه لذت بخشِ همراهی با یک اثر هنری بوده است.

نقد و بررسی فیلم کوتاه «ماده 351»؛ تقابل قانون و اخلاق در قاب سینما

منتقد و مدرس سینما نیز در این نشست در نقد فیلم کوتاه «ماده 351» گفت: در شرایط کنونی فیلمسازی به دلیل افزایش هزینه های تولید، کار بسیار سخت و جانفرسایی شده است، اینکه افرادی در شرایط کنونی بتوانند فیلم بسازند، باید به تهیه کننده و عوامل آن فیلم دست مریزاد گفت. به کارگردان تبریک می گویم چون برای فیلم وقت گذاشته، کار را سمبل نکرده و متشخصانه عمل کرده است و همه کارش طبق نظم و قاعده بوده است.

محمد مداح حسینی با اشاره به اینکه کارگردان فیلم «ماده 351» فرزند هنرمند برجسته خراسانی «محمد الهی» است، گفت: وقتی شما فرزند یک هنرمند شناخته شده قدیمی هستی، خیلی سخت است که از زیر سایه پدر بیرون بیایی و بتوانی شخصیت مستقل خود را بسازی، زیرا همیشه دیگران فکر می کنند حضور تو به سبب رانت پدر در عرصه فیلمسازی بوده است که منجر به موفقیتت شده است. برخی از فرزندان هنرمندان کشورمان حتی اسم خود را تغییر می دهند تا بتوانند شخصیت مستقل خودشان را در فیلمسازی پیدا کنند. اما شخصیت خود مهرداد، باعث شد که حمایتها را جلب کند.

وی به نقد فیلم برگشت و گفت: «ماده 351» سراغ موضوعی رفته که ساختنش سخت است، زیرا رویارویی و کنش فیزیکی بین شخصیتهای اصلی فیلم وجود دارد، سراغ چنین موضوع رفتن، شجاعت می خواهد. چند سالی است که این ژانر در سینمای ایران باب شده که خلاهای قانونی و تاثیرات آن را روایت می کند. نمونه اش فیلم بی بدن، زنده شور، علفزار … است، این فیلمها تقابل بین قانون و اخلاق را نشان می دهد.

مداح حسینی ادامه داد: موضوع دوم که بسیار به فیلم «مهرداد الهی» کمک کرده، علی رغم اینکه فیلم اولی است و تجربه ای پشت آن نیست، انتخاب درست بازیگر نقش اول یعنی «نازنین تفضلی» و بعد «راضیه ایرانی» است، چون خانم تفضلی به خوبی هدایت شده تا احساسات متناقضی که در شخصیت اصلی فیلم است در بازی نازنین تفضلی دیده شود.

مداح حسینی در ادامه به موضوع «شرم» در عملکرد هنرمندان فیلمساز اشاره کرد و گفت: شرم داشتن در فرهنگ عامه ما رایج است و این موضوع در سینما و تئاتر نیز به یک چالش تبدیل شده است چرا که بازیگران از نگاه کردن مستقیم به دوربین ناتوان هستند و بعد از لحظه ای مکث در دوربین، سریع موقعیت را تغییر می دهند. اما نکته ای که در فیلمبرداری فیلم «ماده 351» مشهود است، ثابت ماندن دوربین روی چهره بازیگران و امکان برقراری یک ارتباط است بین آنچه دیده می شود و آنچه بیننده می بیند، در لحظاتی از فیلم، تماشاگر این فرصت را پیدا می کند که احساسات بازیگر را از طریق نگاه خیره او به قاب و لنز دوربین درک کند.

فیلم ماده 351 یک سکانس از یک فیلم بلند نیست بلکه یک فیلم کوتاه است که همه مشخصه های آن را داشته و ساختار آیینه ای و انعکاسی دارد. در فیلم کوتاه قرار نیست ما اتفاق را ببینیم بلکه قرار است اتفاق در ذهن ما بازسازی شود. در بخشی که دعوای اصلی بین برادر مقتول و محمدرضا بنی اسدی (مقتول) که در این فیلم رخ می دهد،تماشاگر آن اتفاق را نمی بیند و آن اتفاق در چشمان شخصیت اصلی فیلم دیده می شود، این بخش از فیلم به درستی یک ساختار انعکاسی یا آیینه ای را برای تماشاگر محرز می‌کند.

وی به تشریح دو نکته در فیلم قابل نقد در فیلم پرداخت و گفت: نخست اینکه وظیفه تمام گره گشایی و شوک نهایی فیلم، بر دوش یک صدای تلفنی گذاشته شده است که انگار اوست که همه مطالب فیلم را می گوید. اگر این موضوع در قالب امکانات فیلم رخ می داد، قاعدتا محصول موفق تری شکل می گرفت. نکته بعدی یک ناهمخوانی روایی در سکانس دعوا است، البته خوب است که ما دعوا را نمی بینیم و فقط می شنویم و تصور می کنیم اما انفعال شخصیت مددکار که از ابتدای فیلم یک شخصیت کنشگر و جنگنده و صبور نشان داده شده، در پیوستار روایی نتوانسته است جای خود را پیدا کند.

انتهای پیام/282