غارهای چهارمحال‌وبختیاری؛ میراثی پنهان که نیازمند شناسایی و حفاظت است

به گزارش خبرگزاری تسنیم از شهرکرد، 13 سپتامبر امسال، برای نخستین‌بار «روز جهانی غارها و کارست» به‌عنوان یک مناسبت رسمی یونسکو گرامی داشته می‌شود، مناسبتی که قرار است نگاه جهان را به بخش‌هایی از طبیعت جلب کند که اگرچه در زیر زمین پنهان‌اند، اما آثار و کارکردهایشان تا سطح زندگی انسان امتداد دارد. یونسکو غارها و پهنه‌های کارستی را از ذخایر مهم تنوع زیستی، آب، میراث زمین‌شناختی و تاریخ و فرهنگ بشر می‌داند.

استان چهارمحال و بختیاری، با ساختار کوهستانی و گستره‌های آهکی، بخشی از این میراث طبیعی را در دل خود جای داده است؛ میراثی که شاید برای بسیاری تنها یک جاذبه گردشگری باشد، اما در نگاه علمی، هر غار می‌تواند بخشی از تاریخ زمین، وضعیت اقلیم در دوره‌های گذشته، جریان آب‌های زیرزمینی و حتی زیست گونه‌هایی خاص و محدود به زیستگاه‌های زیرزمینی را در خود حفظ کرده باشد. از همین رو، غار را نمی‌توان صرفاً یک حفره طبیعی در دل کوه دانست. 

غار یخی چما در کوهرنگ یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های طبیعی استان است؛ مکانی که انباشت برف و یخ در دره‌ای عمیق، چشم‌اندازی کم‌نظیر ایجاد کرده و جریان آب حاصل از ذوب برف و یخ نیز در آن شکل می‌گیرد. اما ارزش چنین پدیده‌ای دقیقاً در همین شکنندگی آن است؛ طبیعتِ این غار محصول روندهای طبیعی طولانی‌مدت است و هرگونه بی‌احتیاطی، آلودگی یا مداخله نامناسب می‌تواند شرایط آن را تغییر دهد.

نخستین گام برای حفاظت از غارها، شناخت دقیق است

در کنار چما، غارهایی مانند غار سراب نیز بخشی از ظرفیت زمین‌شناختی و گردشگری استان را شکل می‌دهند؛ غاری که وجود آب، تالارها و اشکال آهکی آن، تصویری متفاوت از تنوع پدیده‌های زیرزمینی چهارمحال و بختیاری ارائه می‌کند. همین تنوع نشان می‌دهد که ظرفیت غارهای استان را نباید در چند مقصد شناخته‌شده خلاصه کرد و لازم است شناسایی علمی و مستندسازی غارها با جدیت بیشتری دنبال شود. 

مسئله اصلی اما فقط شناسایی نیست؛ بخشی از غارهای استان ممکن است هنوز به‌طور کامل مطالعه و ثبت نشده باشند و اطلاعات موجود درباره بسیاری از آن‌ها نیز پراکنده باشد.

در چنین شرایطی، نخستین گام برای حفاظت، شناخت دقیق است؛ تهیه بانک اطلاعاتی، ثبت موقعیت، نقشه‌برداری، بررسی ویژگی‌های زمین‌شناسی و زیستی و شناسایی ارزش‌های فرهنگی و تاریخی، می‌تواند مبنایی برای تصمیم‌گیری درباره نحوه حفاظت و بهره‌برداری از این میراث طبیعی باشد. تأکید جهانی متخصصان غارشناسی نیز بر ایجاد موجودی‌های جامع از غارها و ویژگی‌های کارستی است.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر روشن می‌شود که بدانیم سامانه‌های کارستی در بسیاری از مناطق جهان با منابع آب زیرزمینی ارتباط مستقیم دارند. بر اساس راهنمای کمیسیون جهانی مناطق حفاظت‌شده اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، حدود 10 درصد جمعیت جهان آب مورد نیاز خود را از منابع مرتبط با کارست، از جمله چشمه‌ها و آبخوان‌های کارستی، تأمین می‌کنند. بنابراین حفاظت از غارها فقط حفاظت از یک منظره طبیعی نیست؛ در بسیاری از نقاط، بخشی از حفاظت از منابع آب نیز به شمار می‌رود. 

برخی جانوران غارزی دامنه پراکنش بسیار محدودی دارند و  بسیار آسیب‌پذیرند

از سوی دیگر، دنیای زیرزمینی غارها برای زیست گونه‌هایی که گاه در هیچ نقطه دیگری یافت نمی‌شوند، اهمیت ویژه‌ای دارد. متخصصان IUCN تأکید کرده‌اند که برخی جانوران غارزی دامنه پراکنش بسیار محدودی دارند و به دلیل سازگاری شدید با شرایط خاص محیط غار، در برابر تغییرات زیستگاه، آلودگی آب و سایر مداخلات بسیار آسیب‌پذیرند. به همین دلیل، ورود گردشگر، فعالیت‌های عمرانی، استخراج سنگ و حتی تغییرات کوچک در شرایط محیطی یک غار باید با شناخت و ضابطه همراه باشد. 

در چنین شرایطی، توسعه گردشگری غار نیز باید از منطق «هرچه بیشتر، بهتر» فاصله بگیرد. گردشگری می‌تواند برای جوامع محلی و اقتصاد منطقه فرصت ایجاد کند، اما اگر بدون ظرفیت‌سنجی و ضابطه انجام شود، همان عاملی خواهد شد که به تخریب جاذبه گردشگری منجر می‌شود.

راهنمای IUCN درباره حفاظت از غار و کارست، بر مدیریت ویژه این مناطق و توجه همزمان به ارزش‌های زیست‌محیطی، زمین‌شناختی، فرهنگی و گردشگری تأکید دارد. 

تجربه جهانی نشان می‌دهد که حفاظت از غار با نصب چند تابلو و جمع‌آوری زباله تمام نمی‌شود. محدود کردن دسترسی به بخش‌های حساس، تعیین مسیرهای مناسب بازدید، آموزش گردشگران و راهنمایان، پایش کیفیت آب و شرایط زیستگاه، جلوگیری از برداشت قندیل‌ها و سنگ‌ها و برخورد با تخریب و آلودگی، مجموعه‌ای از اقداماتی است که باید در یک برنامه مدیریتی منسجم دیده شود. حتی برنامه جهانی سال غارها و کارست نیز با شعار «کاوش، شناخت و حفاظت» بر پیوند میان شناخت علمی و حفاظت عملی تأکید داشت. 

چهارمحال و بختیاری برای بهره‌گیری از این ظرفیت، بیش از هر چیز به یک نگاه بین‌بخشی نیاز دارد؛ نگاهی که محیط زیست، میراث فرهنگی، زمین‌شناسان، دانشگاه‌ها، غارنوردان، جوامع محلی و متولیان گردشگری را در کنار هم قرار دهد.

هر غار یک سامانه طبیعی پیچیده است

هر غار، پیش از آنکه یک مقصد گردشگری باشد، یک سامانه طبیعی پیچیده است و تصمیم‌گیری درباره آن بدون شناخت تخصصی می‌تواند هزینه‌های جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.

امروز، همزمان با نخستین روز جهانی غارها و کارست، شاید مهم‌ترین پرسش برای استان این نباشد که «چند غار برای گردشگری داریم؟» بلکه این باشد که «چند غار را به‌درستی می‌شناسیم، ثبت کرده‌ایم و برای حفاظت از آن‌ها برنامه داریم؟»

پاسخ به این پرسش می‌تواند مسیر نگاه ما به غارهای استان را از معرفی چند جاذبه شناخته‌شده، به سمت سیاست‌گذاری برای حفاظت از یک سرمایه طبیعی، علمی و فرهنگی تغییر دهد. یونسکو نیز هدف این روز جهانی را افزایش آگاهی، تقویت پژوهش و آموزش و حرکت به سمت حفاظت و مدیریت پایدار غارها و کارست عنوان کرده است. 

 غارهای چهارمحال و بختیاری میراثی نیستند که بتوان ارزش آن‌ها را فقط با میزان بازدید گردشگران سنجید. بخشی از ارزش واقعی این جهان زیرزمینی هنوز برای ما ناشناخته است و شاید مهم‌ترین وظیفه امروز، پیش از آنکه توسعه شتاب بگیرد، شناختن و ثبت کردن باشد.

آنچه امروز در دل کوه‌ها و دره‌های استان باقی مانده، ممکن است دیگر در آینده با همان شکل و شرایط وجود نداشته باشد؛ بنابراین حفاظت از غارها، در اصل حفاظت از بخشی از طبیعتی است که نسل امروز آن را به امانت گرفته و باید سالم به نسل‌های بعد تحویل دهد.

تدوین بانک اطلاعاتی جامع غارهای چهارمحال‌وبختیاری

محسن کریمی، مدیر کل حفاظت محیط زیست استان در این خصوص اظهار داشت: غارها و پهنه‌های کارستی در استان چهارمحال‌وبختیاری از نظر زمین‌شناسی و هیدرولوژی نقش بسیار مهمی در تأمین منابع آب و حفظ تنوع زیستی منطقه ایفا می‌کنند و حفاظت از این ساختارها، بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه مدیریتی این اداره‌کل است.

وی گفت: این اداره‌کل در راستای مدیریت علمی این میراث طبیعی، برنامه‌های مشخصی را در دو محور «مناطق تحت مدیریت» و «غارهای خارج از مناطق تحت مدیریت» دنبال می‌کند.

، مدیر کل حفاظت محیط زیست استان  مطرح کرد: در مناطق تحت مدیریت از جمله تنگ صیاد و شیدا، تمرکز اصلی بر شناسایی، بررسی و نقشه‌برداری دقیق از غارها است که مستندسازی غارهای دره شارشار یک و دو و همچنین بررسی‌های هیدرولوژیکی در غار دربند، از جمله اقدامات عملیاتی برای شناخت ظرفیت‌های این اکوسیستم‌هاست.

کریمی افزود: شناسایی و مستندسازی غارهای ارزشمند خارج از محدوده مناطق تحت مدیریت نیز در اولویت برنامه‌های آتی قرار دارد؛ غارهایی مانند غار سراب در شهرستان فارسان که دارای جریان آب و زیستگاه فعال خفاش‌هاست، و همچنین غارهای سیدعیسی و تانا، از جمله این ظرفیت‌های استراتژیک هستند که نیازمند مطالعات تخصصی و نقشه‌برداری دقیق می‌باشند.

وی بیان کرد: هدف نهایی این اداره‌کل، ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع از تمامی غارهای استان با استفاده از ظرفیت کارگروه غارشناسی است تا ضمن تعیین اولویت‌های حفاظتی و اجرای برنامه‌های پژوهشی، از کیفیت منابع آب زیرزمینی و سلامت اکوسیستم‌های منطقه صیانت شود و از تمامی نهادهای علمی و اجرایی برای همکاری در این مسیر دعوت می‌کنیم.

انتهای پیام/7540