خشکسالی استان چهارمحال و بختیاری را رها نمی‌کند

به گزارش خبرگزاری تسنیم از شهرکرد، چهارمحال و بختیاری، استانی که زمانی به منبع آب شیرین ایران شهرت داشت، این روزها در چنگال پدیده‌ای گرفتار است که نه با یک فصل بارندگی خوب و نه با چند سال تدبیر کوتاه‌مدت قابل رفع خواهد بود. خشکسالی در این استان واقعیتی پایدار است که ریشه در تغییرات بنیادی اقلیمی دارد و با معادلات ساده آمار بارش قابل فهم نیست.

مدیرکل هواشناسی استان اعلام کرده که بهار امسال، یعنی در فروردین تا خرداد 1405، چهارمحال و بختیاری 195 میلی‌متر بارش دریافت کرد که نسبت به میانگین بلندمدت 163 میلی‌متری، رشد 20 درصدی نشان می‌دهد.

این عدد در نگاه اول دلگرم‌کننده به نظر می‌رسد. اما همین مقام مسئول تصریح کرده که این بارش‌های فرانرمال بهاری نیز نتوانستند حریف خشکسالی شوند و سال زراعی جاری همچنان با کسری 11 درصدی بارش روبرو است. این نکته، آموزه‌ای مهم دارد: باران زیاد در یک فصل، خشکسالی تجمع‌یافته از دوره‌های قبل را جبران نمی‌کند.

علم اقلیم‌شناسی نیز همین تصویر را تأیید می‌کند. پژوهشی که در مجله معتبر Scientific Reports منتشر شده، نشان می‌دهد که کاهش روزهای برف‌باری، کاهش عمق پوشش برفی و افت برف در رشته‌کوه‌های زاگرس یک حلقه بازخورد مثبت ایجاد کرده که دمای سطح زمین را به‌صورت مستمر افزایش و رطوبت خاک را کاهش می‌دهد؛ فرایندی که شدت، تعداد و مدت موج‌های گرمایی در ایران و خاورمیانه را تشدید می‌کند. چهارمحال و بختیاری به عنوان بخشی از پیکره زاگرس، مستقیماً در معرض این فرایند قرار دارد.

افزایش دمای بهار امسال در استان نسبت به میانگین بلندمدت، هرچند با عدد 0.2 درجه سانتی‌گراد ناچیز به نظر می‌رسد، اما باید آن را در یک روند بلندمدت نگریست. میانگین دمای کل سال زراعی جاری در چهارمحال و بختیاری حدود یک درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین بلندمدت ثبت شده است.

میانگین دمای ملی ایران از دهه 1970 تاکنون نزدیک به 2 درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است، همچنین نرخ تبخیر به تقریباً سه برابر میانگین جهانی رسیده است. این به معنای آن است که حتی اگر همان میزان بارش گذشته هم برسد، آب کمتری در خاک باقی می‌ماند و کمتری به آبخوان‌ها می‌رسد.

آنچه وضعیت را نگران‌کننده‌تر می‌کند، تهدید ال‌نینو است. با ورود پدیده ال‌نینو، تا پایان تابستان بارش مؤثری برای استان پیش‌بینی نمی‌شود و دما نیز گرم‌تر خواهد شد. پژوهش‌های World Weather Attribution نشان داده که تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت بشر نه تنها دوره‌های خشکسالی را مکررتر کرده، بلکه آن‌ها را طولانی‌تر هم ساخته است. این یعنی خشکسالی کنونی استان بخشی از یک روند ساختاری است، نه یک استثنای اقلیمی موقت.

پیش‌بینی‌های اقلیمی نزدیک‌مدت برای ایران حاکی است که مناطق با ریسک پایین تا متوسط تا سال 2028 حدود 15.7 درصد کاهش خواهند یافت و مناطق پرخطر به بیش از 36 درصد از مساحت کشور خواهند رسید. در این آینده‌ی ترسیم‌شده، استانی کوهستانی مانند چهارمحال و بختیاری که به دلیل ارتفاع، حساسیت بیشتری به تغییرات الگوی بارش برف دارد، در موقعیت آسیب‌پذیرتری قرار می‌گیرد.

در برابر این واقعیت‌های اقلیمی، یک تهدید پنهان‌تر اما به همان اندازه مخرب نیز وجود دارد: برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی. پژوهش‌های منتشرشده در مجله PNAS نشان می‌دهد که ایران سالانه حدود 5.4 کیلومترمکعب آب غیرقابل‌تجدید از آبخوان‌های خود برداشت می‌کند و این برداشت‌ها موجب شده سطح آب زیرزمینی در مناطق مختلف بین 10 تا 100 سانتی‌متر در سال کاهش یابد.

هرگاه این وابستگی به آب زیرزمینی به عنوان یک راه‌حل پایدار تلقی شود، درواقع فرصتی برای حل بحران از دست می‌رود و سرمایه زیرزمینی نسل‌های آینده مصرف می‌شود.

پژوهشگران دریافته‌اند که کاهش بارش و در نتیجه افت ذخایر پشت سدها، سیاست‌های نادرست کشاورزی و مدیریت نامناسب منابع آبی، موجب شده نیازها به‌طور فزاینده از طریق برداشت از آب‌های زیرزمینی تأمین شود؛ روندی که پیامدهایی چون فرسایش خاک، نشست زمین و پیشروی آب شور را در پی دارد.

در استانی مانند چهارمحال و بختیاری که وظیفه تأمین آب پایین‌دست بخش وسیعی از کشور را بر عهده دارد، این روند می‌تواند تبعاتی فراتر از مرزهای استانی داشته باشد.

راه‌حل، جابجایی تدریجی و هدفمند منبع آب شرب از آبخوان‌های زیرزمینی به آب‌های سطحی است. چهارمحال و بختیاری با دارا بودن سرشاخه‌های رودخانه‌های کارون، زاینده‌رود و دز، از پتانسیل بالایی برای بهره‌گیری از آب سطحی برخوردار است، مشروط به اینکه زیرساخت‌های تصفیه و انتقال آب مناسب توسعه یابد.

در کنار این تدبیر بلندمدت، ضرورت فوری مدیریت مصرف نیز نباید نادیده گرفته شود. پژوهش‌های منتشرشده در Scientific Reports تأکید می‌کند که در ایران، اگرچه خشکسالی‌های هواشناختی و هیدرولوژیک به منزله محرک‌های اولیه عمل می‌کنند، اما تخلیه آبخوان‌ها در سطح حوضه‌های آبریز عمدتاً به دلیل برداشت‌های انسانی گسترده صورت می‌گیرد. این یعنی بخشی از بحران در اختیار مدیران و سیاست‌گذاران است، نه صرفاً اقلیم.

هشدار صادره مبنی بر لزوم تمهیدات بیشتر در مدیریت مصرف انرژی، هشداری است که باید در حوزه آب نیز به همان جدیت دنبال شود. جامعه کشاورزی استان نیز که بخش عمده‌ای از آب مصرفی را در اختیار دارد، نیازمند حمایت برای گذار به شیوه‌های آبیاری کم‌مصرف‌تر است؛ گذاری که بدون مشوق‌های دولتی و آموزش‌های فنی، دور از دسترس خواهد بود.

واقعیت تلخ این است که بهار پُرباران امسال نه پایان خشکسالی، بلکه تنها یک تنفس کوتاه در میان یک بحران بلندمدت بوده است. کارشناسان اخطار داده‌اند که حتی بارش‌های سنگین، به جای کاهش کمبود آب، می‌توانند سیل‌آور شوند؛ چرا که سال‌ها مدیریت نادرست زمین و منابع طبیعی، ظرفیت جذب آب توسط خاک را به شدت کاهش داده و باران‌های شدید بدون آنکه آبخوان‌ها را تغذیه کنند، خسارات کشاورزی و عمرانی به بار می‌آورند.

زمان ترمیم پیامدهای دهه‌ها بهره‌برداری غیرپایدار از منابع آبی، در کنار مقابله با تبعات تغییر اقلیم، رفته‌رفته کوتاه‌تر می‌شود. آنچه استان را از یک بحران مزمن به یک فاجعه تبدیل می‌کند، نه صرفاً نباریدن باران، بلکه تأخیر در تصمیم‌گیری است.

یادداشت از فاطمه واحدی، خبرنگار و فعال رسانه

انتهای پیام/7540