چرا تجربه نیاکان در مدیریت آب به فراموشی سپرده شد؟

به گزارش خبرگزاری تسنیم از یزد، محمدمهدی جوادیان‌زاده رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی در نشست تخصصی بررسی ابعاد تاریخی و فرهنگی قنات دولت‌آباد یزد، با اشاره به نقش تاریخی قنات‌ها در مدیریت منابع آب اظهار داشت: بخش قابل توجهی از چالش‌های کنونی حوزه آب ناشی از ضعف در نظام حکمرانی و مدیریت منابع آبی است و نمی‌توان همه مشکلات را تنها به کمبود منابع طبیعی نسبت داد.

جوادیان‌زاده عنوان کرد: قنات در طول تاریخ صرفاً یک سازه مهندسی برای انتقال آب نبوده، بلکه بستری برای شکل‌گیری نظامی منسجم در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی به شمار می‌رفته و توانسته زمینه پایداری زندگی در مناطق خشک و کم‌آب را فراهم کند.

وی افزود: قنات دولت‌آباد از دو جنبه قابل بررسی است؛ نخست به عنوان یک سازه ارزشمند تاریخی و دوم به عنوان فرایندی که در طول قرن‌ها به توسعه حیات و شکل‌گیری فعالیت‌های مختلف انسانی در منطقه کمک کرده است. در شرایط اقلیمی سخت یزد، قنات‌ها نقش مهمی در توسعه کشاورزی، رونق تجارت، ایجاد اشتغال و استمرار سکونت انسانی داشته‌اند.

رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی خاطرنشان کرد: آنچه امروز در مطالعات میراث فرهنگی و نگاه نهادهای بین‌المللی اهمیت دارد، تنها ساختار فیزیکی قنات نیست، بلکه نظام توزیع عادلانه آب، فرهنگ مشارکت اجتماعی و سازوکارهای بهره‌برداری از منابع آبی است که پیرامون این سازه‌ها شکل گرفته بود.

جوادیان‌زاده تصریح کرد: در گذشته با وجود محدودیت امکانات، شیوه بهره‌برداری از آب با دقت و عدالت بیشتری انجام می‌شد. در نظام سنتی قنات، سهم بهره‌برداران بر اساس زمان تعیین می‌شد و این موضوع باعث می‌شد حقوق افراد در بالادست و پایین‌دست منابع آبی حفظ شود و تعارضات به حداقل برسد.

وی با اشاره به تغییرات اقلیمی و چالش‌های ناشی از آن ادامه داد: موضوع سازگاری با اقلیم خشک مسئله‌ای نیست که تنها در سال‌های اخیر مطرح شده باشد. ساکنان مناطق کویری ایران قرن‌ها پیش با شناخت محدودیت‌های طبیعی، شیوه زندگی و فعالیت‌های اقتصادی خود را متناسب با شرایط کم‌آبی تنظیم کرده بودند.

رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی بیان کرد: مردم یزد در دوره‌های مختلف تاریخی می‌دانستند که منابع آب همواره ثابت نیست و به همین دلیل در کنار کشاورزی، به فعالیت‌های کم‌آب‌خواه مانند تولید منسوجات، پرورش کرم ابریشم و برخی مشاغل مکمل روی می‌آوردند تا در دوره‌های خشکسالی فشار کمتری بر منابع آبی وارد شود.

جوادیان‌زاده اظهار داشت: توسعه شاخه‌های مختلف قنات در دوره‌های تاریخی نشان می‌دهد که خشکسالی پدیده‌ای جدید نبوده است، اما جوامع گذشته با مدیریت صحیح، برنامه‌ریزی و سازگاری توانسته‌اند آثار آن را کنترل کنند. این در حالی است که امروز در برخی بخش‌ها الگوی مصرف و نوع فعالیت‌های اقتصادی با ظرفیت‌های واقعی اقلیم همخوانی ندارد.

وی با انتقاد از برخی شیوه‌های بهره‌برداری کنونی از منابع آب افزود: در مواردی قوانین و رویه‌های موجود به جای تقویت سازگاری با شرایط اقلیمی، زمینه برداشت‌های ناپایدار از منابع آبی را فراهم کرده‌اند که این موضوع می‌تواند پایداری منابع را با تهدید مواجه کند.

رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی همچنین به اهمیت حفظ زیست‌بوم قنات‌ها اشاره کرد و گفت: قنات‌ها علاوه بر انتقال آب، موجب شکل‌گیری محیط‌های طبیعی ارزشمند و میکرو اقلیم‌های ویژه شده‌اند و هرگونه فعالیت عمرانی یا برداشت غیراصولی می‌تواند این ساختارهای حساس را تحت تأثیر قرار دهد.

جوادیان‌زاده ثبت جهانی قنات‌های یزد را فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی این سازه‌ها دانست و اظهار امیدواری کرد: با افزایش آگاهی عمومی و بهره‌گیری از تجربیات گذشتگان، بتوان از آموزه‌های قنات در مسیر مدیریت پایدار منابع آب استفاده کرد. وی همچنین از راه‌اندازی کیوسک اطلاع‌رسانی سازه‌های تاریخی آبی در یزد خبر داد و این اقدام را گامی در جهت معرفی بهتر میراث آبی استان عنوان کرد.

انتهای پیام/781/.