نهضت مشروطه تا انقلاب اسلامی؛ مسیر 120 ساله ایران برای تمدن‌سازی

به گزارش خبرگزاری تسنیم از تبریز، شهر تبریز به عنوان یکی از کانون‌های اصلی تحولات سیاسی و اجتماعی در تاریخ معاصر ایران، همواره نقشی بی‌بدیل در بیداری و استکبارستیزی ملت ایفا کرده است. حماسه مردم آذربایجان در جریان نهضت مشروطیت، نقطه عطفی است که شالوده بیداری ملی را در برابر استبداد داخلی و استعمار خارجی بنا نهاد. پاسداشت و روایت صحیح این رویداد عظیم تاریخی، نه تنها ادای دین به حماسه‌سازان آن دوران است، بلکه چراغ راهی برای درک مسیر پرفراز و نشیب ملت ایران محسوب می‌شود.

در همین راستا، بررسی تطبیقی رخدادهای کلان تاریخ معاصر نظیر انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی، زوایای پنهانی از بلوغ سیاسی و اجتماعی جامعه ایرانی را آشکار می‌سازد. فهم دقیق این پیوستگی تاریخی نشان می‌دهد که چگونه مطالبات عدالت‌خواهانه در گذر زمان صیقل یافته و از دل ناکامی‌های گذشته، اراده‌ای پولادین برای پایه‌گذاری ساختارهای نوین تمدنی جوانه زده است.

عصر روز یکشنبه، نشست روایت استمرار ایستادگی ملت ایران از مشروطه تاکنون با حضور اساتید و پژوهشگران به همت حوزه هنری انقلاب اسلامی در تبریز برگزار شد تا تمامی ابعاد این خیزش‌های تاریخی، از مقاومت‌های حقوقی تا مقاومت‌های تمدنی، مورد بحث و واکاوی قرار گیرد.

نقش بی‌نظیر مردم تبریز در نهضت مشروطه

میکائیل جمالپور، استاد دانشگاه، در این نشست با تأکید بر نقش بی‌نظیر مردم تبریز در نهضت مشروطه اظهار کرد: 120 سال پیش مردم تبریز و سایر شهرها رستاخیزی خلق کردند که جا دارد در مورد آن بسیار بیندیشیم و آن را درست روایت و تحلیل کنیم؛ چراکه در غیر این صورت در حق برخی استان‌ها اجحاف می‌شود و رفته‌رفته این اتفاق بسیار بزرگ به فراموشی سپرده خواهد شد.

وی با اشاره به اینکه 5 سال از قرن بیستم گذشته بود که نهضت مشروطیت همزمان با انقلاب‌های دیگر رخ داد، افزود: ایران در بین کشورهای غیرغربی تنها کشوری است که برای اولین بار در تاریخ خود، واژه‌ها و اصطلاحات جدیدی را در فضای سیاسی مطرح کرد. دانشمندان علوم سیاسی در تعریف انقلاب، حضور همه مردم را یکی از عناصر اصلی می‌دانند و مشروطه نیز الهام‌بخش کشورهای دیگر بود، اما در نهضت مشروطیت با وجود حضور مردم، شاهد جمعیتی منسجم و متحد نبودیم و این نهضت رهبر و ایدئولوژی خاصی نداشت.

این استاد دانشگاه با قیاس اوایل و اواخر قرن بیستم تصریح کرد: اگر این دو اتفاق (مشروطه و انقلاب اسلامی) را با هم ببینیم، می‌توانیم وجوه اشتراک و امتیاز آن‌ها را پیدا کنیم. هدف اساسی ما این است که تجارب گذشته را به زبان امروزی ترجمه کنیم. مردم ایران به تاریخ بها می‌دهند و از آن درس می‌گیرند؛ در واقع در فاصله 75 ساله بین مشروطه و انقلاب اسلامی و همچنین در جریان نهضت ملی، شاهد یک روند تکاملی در خیزش‌های اجتماعی مردم هستیم و انقلاب اسلامی به این دلیل اتفاق افتاد که مشروطه ناتمام مانده بود؛ با این تفاوت که محور انقلاب اسلامی، روحانیت و ولایت است.

جمالپور با تأکید بر ظرفیت عظیم ملی برای تمدن‌سازی خاطرنشان کرد: در دنیا بیش از 200 کشور داریم اما تنها تعداد انگشت‌شماری توانستند تمدن‌سازی کنند که ایران یکی از آن‌هاست. اینکه یک ملت قبل و بعد از اسلام تمدن‌سازی می‌کند، بیانگر ظرفیت ملی است و به تعبیر امام خمینی (ره) این یعنی «ما می‌توانیم». رهبری راه را نشان دادند و ملت هم پذیرفتند که این ریشه در تاریخ کهن ما دارد. ما به دنبال ساخت تمدن جدید برای بار سوم هستیم و تحقیر کار بزرگ 120 سال پیش بی‌انصافی است؛ چرا که مشروطیت، نهضت ملی و انقلاب اسلامی همگی برای تمدن‌سازی بودند. برای پیروزی انقلاب اسلامی 100 هزار و برای بقای آن 250 هزار شهید دادیم.

مقاومت تمدنی در روح ملت ایران وجود دارد

در ادامه این نشست، عزیز جوانپور، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز، به تبیین مفهوم مقاومت پرداخت و گفت: در حوزه مقاومت بحث‌های بسیاری می‌شود. خود مشروطه یک مفهوم غربی است و نمی‌توان آن را انکار کرد؛ واقعیت این است که مردم دنبال مشروطه نبودند، بلکه دنبال عدالت‌خانه بودند که قاجار زیر بار آن نمی‌رفت. در نهایت با هدایت جریان‌ها به سمت کنسولگری و سفارت انگلیس، این کلمه پیدا شد، در حالی که علما هم در ابتدا موافق مشروطه نبودند.

وی مقاومت در عصر مشروطه را یک مقاومت حقوقی دانست و افزود: حکومت‌های پادشاهی در ایران حد و مرزی نداشتند و مردم به دنبال این بودند که استبداد را محدود کنند. اما اگر مشروطه را صرفاً به مقاومت حقوقی محدود کنیم، جایی برای مقاومت به معنای واقعی نمی‌ماند. مقاومت تمدنی در روح ملت ایران وجود دارد و در طول تاریخ ضامن بقا و ماندگاری کشور بوده است. هر وقت احساس خطر کردیم، وحدت کشور بیشتر شده که ریشه در غیرت، ایمان و خرد جمعی ما دارد؛ چنانکه در جنگ 12 روزه، ماه رمضان، شورش‌ها و سایر اتفاقات دیدیم که مقاومت مجدداً شکل گرفت و سبب پیوستگی ما شد.

جوانپور در پایان خاطرنشان کرد: پس از پذیرش اسلام، مفهوم باستانی فر ایزدی به الگوی اسلامی تبدیل شد؛ به این معنا که پادشاه باید عدالت‌محور باشد تا مشروعیت داشته باشد و عبور از مقاومت قاجار برای ما بسیار راحت بود. متاسفانه در نظریه‌پردازی‌های مشروطه از نگاه غربی، فقط به یک بعد مسئله توجه شده و فرهنگ اصیل ایران اسلامی به کلی نادیده گرفته شده است.

بررسی جامع سیر تحولات تاریخی از مشروطیت تا انقلاب اسلامی گویای آن است که ملت ایران در یک مسیر تکاملی 120 ساله، از مطالبه‌گری برای تحدید استبداد پادشاهی و تاسیس عدالت‌خانه، به سوی استقرار یک نظام مستحکم مبتنی بر ولایت و ارزش‌های اسلامی حرکت کرده است. این استمرار هوشمندانه در ایستادگی و درس‌آموزی از تجربیات ناتمام گذشته، نشان می‌دهد که ایران اسلامی با تکیه بر ظرفیت‌های عظیم مردمی، مقاومت تمدنی ریشه‌دار و پرداخت هزینه‌های سنگین، گام‌های استواری در مسیر تحقق سومین تمدن بزرگ خود، یعنی تمدن نوین اسلامی برمی‌دارد.

انتهای پیام/