زخم‌های عمیق فرونشست در دشت بسطام/ افت نگران‌کننده آبخوان‌ها

به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود،فرونشست زمین دیگر یک پدیده محدود به چند دشت بحرانی کشور نیست، بلکه به یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و منابع آبی ایران تبدیل شده است؛ بحرانی خاموش که آثار آن به‌تدریج در قالب ایجاد شکاف‌های عمیق، تخریب اراضی کشاورزی، آسیب به زیرساخت‌های عمرانی و کاهش ظرفیت ذخیره‌سازی آبخوان‌ها نمایان می‌شود.

کارشناسان حوزه آب، افت مستمر سطح آب‌های زیرزمینی بر اثر برداشت بیش از ظرفیت تجدیدپذیر سفره‌های آب را مهم‌ترین عامل بروز این پدیده می‌دانند؛ روندی که اکنون نشانه‌های آن در دشت بسطام شهرستان شاهرود نیز بیش از گذشته آشکار شده و زنگ خطر را برای منابع آب و امنیت زیست‌محیطی منطقه به صدا درآورده است.

دشت بسطام در مسیر تشدید فرونشست؛ زنگ خطر برای منابع آب شاهرود

دشت بسطام که از مهم‌ترین قطب‌های کشاورزی استان سمنان به شمار می‌رود، طی سال‌های اخیر بارها در گزارش‌های تخصصی حوزه آب به‌عنوان یکی از دشت‌های در معرض افت سطح آبخوان‌ها مطرح شده است.

 ظهور شکاف‌های فرونشستی در صحرای جلالی، حوالی روستای گرجی و اکنون در بالادست روستای قلعه‌نو خرقان، نشان می‌دهد کاهش ذخایر آب زیرزمینی از مرحله هشدار عبور کرده و آثار آن به‌صورت عینی بر سطح زمین نمایان شده است؛ رخدادی که در صورت تداوم می‌تواند پایداری کشاورزی، منابع طبیعی و زیرساخت‌های منطقه را با مخاطرات جدی مواجه کند.

فرونشست؛ بحرانی خاموش در سایه افت مداوم آب‌های زیرزمینی

بررسی‌های رسمی وزارت نیرو نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از نیاز آبی کشور از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود و استمرار برداشت‌های بی‌رویه، در کنار کاهش بارندگی و تداوم خشکسالی، موجب افت مداوم تراز آبخوان‌ها در بسیاری از دشت‌های ایران شده است. پیامد این وضعیت تنها به ایجاد شکاف‌های سطحی محدود نمی‌شود، بلکه کاهش توان ذخیره‌سازی آبخوان‌ها، تخریب تدریجی خاک، افزایش خطر آسیب به راه‌ها، خطوط انتقال انرژی، تأسیسات زیربنایی و حتی سکونتگاه‌های روستایی را نیز به دنبال دارد؛ خسارت‌هایی که در بسیاری از موارد غیرقابل جبران هستند.

استان سمنان به دلیل قرار گرفتن در اقلیم خشک و نیمه‌خشک و وابستگی گسترده بخش کشاورزی به منابع آب زیرزمینی، از جمله مناطقی است که بیش از سایر استان‌ها تحت تأثیر این بحران قرار دارد.

 کارشناسان معتقدند ادامه روند کنونی برداشت از سفره‌های زیرزمینی، بدون اصلاح الگوی مصرف و اجرای برنامه‌های حفاظتی، می‌تواند دامنه فرونشست را به سایر دشت‌های استان نیز گسترش دهد و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای به همراه داشته باشد.

برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها؛ مهم‌ترین عامل گسترش شکاف‌های زمین

از همین رو، اجرای طرح احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین برنامه‌های ملی وزارت نیرو، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.

این طرح با هدف ایجاد توازن میان میزان برداشت و تغذیه آبخوان‌ها، کنترل برداشت‌های غیرمجاز، افزایش بهره‌وری مصرف آب و حفاظت از منابع راهبردی کشور در حال اجراست، اما کارشناسان تأکید دارند موفقیت آن بدون مشارکت فعال کشاورزان، بهره‌برداران، دستگاه‌های اجرایی و مدیریت علمی منابع آب امکان‌پذیر نخواهد بود.

در همین راستا، متخصصان حوزه منابع آب بر این باورند که اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، مدیریت مصرف آب، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و پایش مستمر وضعیت دشت‌های بحرانی، از مهم‌ترین راهکارهای کاهش سرعت فرونشست و جلوگیری از تشدید بحران به شمار می‌رود. به اعتقاد آنان، فرونشست برخلاف بسیاری از مخاطرات طبیعی، فرآیندی تدریجی اما عمدتاً غیرقابل بازگشت است و حتی افزایش بارندگی نیز در بسیاری از مناطق، توان احیای کامل ظرفیت از دست‌رفته آبخوان‌ها را ندارد.

پیدایش شکاف‌های جدید در بالادست قلعه‌نو خرقان را باید نشانه‌ای روشن از افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی دشت بسطام دانست؛ هشداری که ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت منابع آب، تقویت برنامه‌های حفاظتی و افزایش سرمایه‌گذاری برای احیای آبخوان‌ها را بیش از گذشته آشکار می‌کند. کارشناسان تأکید دارند هرگونه تعلل در اجرای اقدامات پیشگیرانه، هزینه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی این بحران را در سال‌های آینده به‌مراتب افزایش خواهد داد.

بر همین اساس، رخداد اخیر در دشت بسطام را نمی‌توان صرفاً یک پدیده محلی تلقی کرد، بلکه این اتفاق بخشی از واقعیت نگران‌کننده بحران آب در ایران است؛ بحرانی که مقابله با آن نیازمند عزم ملی، مدیریت یکپارچه منابع آب، مشارکت بهره‌برداران و اجرای مستمر برنامه‌های علمی و حفاظتی است تا از گسترش فرونشست و تهدید امنیت آبی و غذایی کشور جلوگیری شود.

سید حسین حسینی،مدیر امور منابع آب شهرستان شاهرود ،در این باره اظهار کرد،: افت مستمر سطح آب‌های زیرزمینی از مهم‌ترین عوامل ایجاد فرونشست زمین و بروز شکاف‌های سطحی در این منطقه به شمار می‌رود و ادامه این روند می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای منابع طبیعی، اراضی کشاورزی و زیرساخت‌ها به همراه داشته باشد.

وی با تشریح عوامل شکل‌گیری این پدیده، بر ضرورت اجرای برنامه‌های احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی تأکید کرد و افزود: حفاظت از آبخوان‌ها نیازمند اجرای دقیق برنامه‌های مدیریتی و مشارکت همه بهره‌برداران است تا از تشدید روند افت منابع آب و گسترش فرونشست جلوگیری شود.

حسینی بیان کرد: صیانت از منابع آب زیرزمینی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ پایداری زیست‌محیطی، استمرار فعالیت‌های کشاورزی و جلوگیری از آسیب به اراضی منطقه محسوب می‌شود و بدون همکاری کشاورزان و بهره‌برداران، کنترل این پدیده امکان‌پذیر نخواهد بود.

او ادامه داد: طرح احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی با هدف جلوگیری از افت بیشتر سطح آبخوان‌ها، ایجاد توازن میان برداشت و تغذیه سفره‌های زیرزمینی و حفاظت از منابع آبی در حال اجراست و تحقق اهداف آن مستلزم همراهی تمامی ذی‌نفعان است.

حسینی خاطرنشان کرد: مدیریت صحیح مصرف آب، رعایت الگوی کشت متناسب با شرایط اقلیمی و مشارکت در اجرای برنامه‌های حفاظتی، از مهم‌ترین اقداماتی است که کشاورزان و بهره‌برداران می‌توانند برای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی و جلوگیری از توسعه فرونشست انجام دهند.

مدیر امور منابع آب شهرستان شاهرود، یادآور شد: شکاف‌های ناشی از فرونشست پیش از این نیز در صحرای جلالی و محدوده روستای گرجی در دشت بسطام مشاهده شده بود و تکرار این رخدادها نشان می‌دهد که وضعیت منابع آب زیرزمینی این دشت نیازمند توجه ویژه، پایش مستمر و اجرای اقدامات پیشگیرانه مؤثر است.

فرونشست زمین دیگر صرفاً یک چالش محلی یا یک پدیده زمین‌شناختی نیست، بلکه به یکی از مهم‌ترین تهدیدهای امنیت آبی، زیست‌محیطی و توسعه پایدار ایران تبدیل شده است.

بررسی‌های علمی و داده‌های حاصل از پایش‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از دشت‌های کشور با درجات مختلف فرونشست مواجه هستند؛ پدیده‌ای که ارتباط مستقیمی با برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، تداوم خشکسالی، کاهش تغذیه طبیعی آبخوان‌ها و مدیریت ناپایدار منابع آب دارد.

 به اعتقاد متخصصان، فرونشست از جمله مخاطراتی است که آثار آن به‌تدریج و بدون جلب توجه عمومی نمایان می‌شود، اما خسارت‌های ناشی از آن در بسیاری از موارد جبران‌ناپذیر است و می‌تواند امنیت زیرساخت‌ها، کشاورزی، محیط‌زیست و حتی سکونتگاه‌های انسانی را با تهدیدهای جدی روبه‌رو کند.

در چنین شرایطی، مشاهده شکاف‌های جدید فرونشستی در بالادست روستای قلعه‌نو خرقان در دشت بسطام را باید نشانه‌ای از تشدید فشار بر منابع آب زیرزمینی این منطقه دانست؛ رخدادی که نشان می‌دهد افت مستمر سطح آبخوان‌ها، آثار خود را از اعماق زمین به سطح منتقل کرده است.

 این اتفاق در حالی رخ می‌دهد که پیش از این نیز شکاف‌های مشابهی در صحرای جلالی و حوالی روستای گرجی در همین دشت گزارش شده بود و تکرار این موارد، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت منابع آب و تسریع در اجرای برنامه‌های حفاظتی را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

مطالعات علمی منتشرشده در سال‌های اخیر نیز ابعاد این بحران را به‌خوبی نشان می‌دهد. بر اساس پژوهش‌های بین‌المللی، حدود 56 هزار کیلومتر مربع از مساحت ایران درگیر فرونشست زمین است و در برخی مناطق نرخ نشست سالانه از 10 سانتی‌متر نیز فراتر رفته است؛ رقمی که در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان قابل توجه محسوب می‌شود. کارشناسان معتقدند برداشت بیش از ظرفیت تجدیدپذیر آبخوان‌ها، سالانه میلیاردها مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی کشور را کاهش می‌دهد و همین مسئله، مهم‌ترین عامل بروز فرونشست در دشت‌های ایران است.

اهمیت این موضوع زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم فرونشست برخلاف بسیاری از مخاطرات طبیعی، فرآیندی عمدتاً برگشت‌ناپذیر است.

 زمانی که لایه‌های رسوبی آبخوان‌ها بر اثر تخلیه آب متراکم می‌شوند، حتی در صورت افزایش بارندگی یا تغذیه مجدد سفره‌های زیرزمینی، ظرفیت ذخیره‌سازی آب به شرایط اولیه بازنمی‌گردد.

 به همین دلیل، متخصصان حوزه منابع آب معتقدند مدیریت این بحران تنها با انتظار برای سال‌های پربارش امکان‌پذیر نیست و نیازمند اصلاح ساختار مدیریت منابع آب، کاهش برداشت‌های غیرمجاز و اجرای برنامه‌های بلندمدت حفاظتی است.

پیامدهای فرونشست؛ از تهدید اراضی کشاورزی تا آسیب به زیرساخت‌ها

از سوی دیگر، پیامدهای فرونشست تنها به ایجاد شکاف در سطح زمین محدود نمی‌شود. این پدیده می‌تواند موجب تخریب تدریجی اراضی کشاورزی، آسیب به جاده‌ها، خطوط انتقال نیرو، شبکه‌های آب و گاز، تأسیسات زیربنایی و حتی واحدهای مسکونی شود.

 در استانی مانند سمنان که بخش قابل توجهی از اقتصاد آن بر پایه کشاورزی استوار است، استمرار افت سطح آب‌های زیرزمینی می‌تواند علاوه بر تهدید منابع طبیعی، امنیت غذایی و معیشت هزاران بهره‌بردار را نیز با مخاطره مواجه کند.

احیای آبخوان‌ها و مدیریت مصرف؛ راهکارهای مهار بحران فرونشست

کارشناسان بر این باورند که عبور از این شرایط، مستلزم اجرای کامل طرح احیا و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی، انسداد چاه‌های غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند، اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و افزایش بهره‌وری مصرف آب است.

 در کنار این اقدامات، استفاده از فناوری‌های نوین نظیر سنجش‌ازدور، تصاویر ماهواره‌ای، سامانه‌های پایش هوشمند و مدل‌های پیش‌بینی می‌تواند نقش مؤثری در شناسایی مناطق پرخطر و تصمیم‌گیری دقیق‌تر مدیران ایفا کند.

در عین حال، تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که موفقیت برنامه‌های مقابله با فرونشست، صرفاً به اقدامات فنی و مدیریتی وابسته نیست، بلکه مشارکت فعال بهره‌برداران، کشاورزان، تشکل‌های محلی و دستگاه‌های اجرایی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی دارد. اصلاح فرهنگ مصرف آب، افزایش آگاهی عمومی و حرکت به سمت مدیریت مشارکتی منابع آب، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند اثربخشی برنامه‌های حفاظتی را افزایش دهد.

قلعه‌نو خرقان؛ هشداری برای آینده امنیت آبی و توسعه پایدار منطقه

آنچه امروز در بالادست قلعه‌نو خرقان مشاهده می‌شود، صرفاً پیدایش چند شکاف در سطح زمین نیست، بلکه هشداری جدی درباره وضعیت شکننده آبخوان‌های دشت بسطام و آینده منابع آب این منطقه است. تجربه سایر دشت‌های کشور نشان می‌دهد که بی‌توجهی به نشانه‌های اولیه فرونشست، در سال‌های آینده هزینه‌های سنگینی را برای جبران خسارت به زیرساخت‌ها، اراضی کشاورزی و منابع طبیعی به همراه خواهد داشت؛ هزینه‌هایی که پیشگیری از آن‌ها به‌مراتب کم‌هزینه‌تر و اثربخش‌تر از جبران خسارت است.

بر این اساس، رخداد اخیر را باید فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های مدیریت منابع آب و تقویت برنامه‌های پیشگیرانه دانست. حفظ آبخوان‌ها، کاهش برداشت‌های غیرمجاز، مدیریت علمی منابع آب، توسعه فناوری‌های پایش، مشارکت جوامع محلی و اجرای مستمر طرح‌های احیا و تعادل‌بخشی، مهم‌ترین الزامات عبور از این بحران به شمار می‌رود. در غیر این صورت، فرونشست زمین از یک تهدید خاموش به بحرانی فراگیر تبدیل خواهد شد که پیامدهای آن نه‌تنها دشت بسطام، بلکه امنیت آبی، اقتصادی و زیست‌محیطی بخش‌های وسیعی از کشور را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

گزارش از علیرضا رحیمیان