روایت تلخ هوشمندسازی جنگل گلستان‌/وقتی شکارچیان از محیط‌بانان مجهزترند

به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، هنوز آفتاب به طور کامل بر فراز جنگل‌های هیرکانی بالا نیامده است. مه میان درختان بلوط و ممرز نشسته و صدای پرندگان سکوت صبحگاهی پارک ملی گلستان را می‌شکند. در ظاهر همه چیز آرام است؛ همان تصویری که سالانه هزاران مسافر از پنجره خودروهایشان می‌بینند و از کنار آن عبور می‌کنند.

اما چند کیلومتر آن‌طرف‌تر، در دل دره‌ها، ارتفاعات و زیستگاه‌های دور از دسترس، روایت دیگری جریان دارد؛ روایتی از شکارچیان غیرمجاز، آتش‌سوزی‌های گسترده، جاده‌ای که از قلب پارک عبور می‌کند و محیط‌بانانی که گاهی برای حفاظت از این میراث طبیعی، جان خود را در کف دست می‌گیرند.

 اینجا قدیمی‌ترین پارک ملی ایران، یکی از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره یونسکو و مهم‌ترین کانون تنوع زیستی کشور است؛ منطقه‌ای که از آن با عنوان «موزه زنده طبیعت ایران» یاد می‌شود.

بیش از سه هزار گونه گیاهی و جانوری در این پهنه ارزشمند زیست می‌کنند. از پلنگ ایرانی که نماد حیات وحش کشور است تا مرال، شوکا، خرس قهوه‌ای، گرگ، وشق، گربه جنگلی و ده‌ها گونه جانوری دیگر که بقای آنها به سلامت این اکوسیستم وابسته است. اما پشت این شکوه طبیعی، واقعیتی تلخ وجود دارد؛ واقعیتی که هر سال بیش از گذشته خود را نشان می‌دهد.

 اینجا هر گشت شبانه می‌تواند به رویارویی با شکارچیان مسلح ختم شود و هر روز گرم تابستان می‌تواند آغاز یک آتش‌سوزی بزرگ باشد. سال گذشته شهادت دو محیط‌بان پارک ملی گلستان بار دیگر توجه افکار عمومی را به دشواری‌های حفاظت از این منطقه جلب کرد. حادثه‌ای که نشان داد حفاظت از طبیعت در ایران گاهی هزینه‌ای فراتر از سختی کار دارد.

پس از این اتفاق، بار دیگر موضوع تجهیز و هوشمندسازی حفاظت از پارک ملی گلستان در سطح ملی مطرح شد؛ طرحی که قرار بود بخشی از فشار موجود بر نیروهای حفاظتی را کاهش دهد.

هوشمندسازی روی هوا!

قدیر حسن‌زاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان، می‌گوید در نخستین نشست شورای راهبری پارک ملی گلستان در مردادماه سال 1404 و در پی دستور رئیس‌جمهور، موضوع هوشمندسازی حفاظت از این پارک در دستور کار قرار گرفت.

به گفته او، پس از آن جلسات مشترکی میان استان‌های گلستان، خراسان شمالی و سمنان و همچنین نشست‌هایی در سطح ملی برای تأمین اعتبار این طرح برگزار شد و حتی قرار بود پارک ملی گلستان به عنوان پایلوت ملی اجرای این طرح انتخاب شود.

اما حوادث ماه‌های پایانی سال گذشته و تغییر اولویت‌های بودجه‌ای کشور باعث شد اعتبارات مورد نیاز تخصیص پیدا نکند و اجرای طرح عملاً متوقف شود.

این در حالی است که کارشناسان محیط زیست معتقدند در منطقه‌ای با این وسعت و حجم تهدید، استفاده از فناوری‌های نوین دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است.

دوربین‌های پایش هوشمند، سامانه‌های هشدار حریق، پایش ماهواره‌ای، پهپادهای نظارتی و تجهیزات ارتباطی پیشرفته می‌توانند بخش مهمی از بار حفاظت را از دوش محیط‌بانان بردارند؛ محیط‌بانانی که اکنون بخش زیادی از مأموریت خود را با امکانات محدود انجام می‌دهند.

تجربه‌ای که نیمه‌کاره ماند

موضوع استفاده از فناوری در پارک ملی گلستان سابقه‌ای چند ساله دارد. سال‌ها قبل نیز اجرای طرح پایش هوشمند حریق در این منطقه مطرح شد؛ طرحی که قرار بود آتش‌سوزی‌ها را در همان مراحل اولیه شناسایی کند و زمان واکنش نیروهای امدادی را کاهش دهد اما این پروژه نیز به سرانجام نرسید.

مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان می‌گوید تجهیزات مورد نیاز به طور کامل تأمین نشد و در نهایت پروژه به مرحله بهره‌برداری کامل نرسید.

نتیجه آن است که امروز نیز بسیاری از آتش‌سوزی‌ها همچنان با اتکا به دیده‌بانی میدانی و گزارش‌های مردمی شناسایی می‌شوند؛ روشی که در یک منطقه وسیع و صعب‌العبور همیشه کارآمد نیست.

 ذخیرگاه زیست‌کره بدون مرکز اطفای حریق!

شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا این باشد که مهم‌ترین پارک ملی کشور هنوز از برخی زیرساخت‌های پایه مدیریت بحران محروم است. بر اساس مطالعات انجام‌شده قرار بود مرکز تخصصی اطفای حریق پارک ملی گلستان با اعتباری حدود یک و نیم همت احداث شود؛ مرکزی که می‌توانست به پایگاه فرماندهی عملیات مقابله با آتش‌سوزی‌های گسترده در منطقه تبدیل شود اما این طرح نیز هنوز وارد مرحله اجرا نشده است.

این در حالی است که پارک ملی گلستان طی دو دهه اخیر بارها با آتش‌سوزی‌های گسترده مواجه شده و هر بار بخشی از پوشش گیاهی و زیستگاه‌های ارزشمند خود را از دست داده است.

واقعیت از این هم تلخ‌تر است؛ حسن‌زاده می‌گوید پارک ملی گلستان با وجود همه تهدیدها و بحران‌هایی که با آن روبه‌رو است، تا همین اواخر حتی یک سالن مناسب برای مدیریت بحران و برگزاری جلسات تخصصی در شرایط اضطراری نداشت. به همین دلیل عملیات احداث این مجموعه آغاز شد و اکنون حدود 70 درصد پیشرفت فیزیکی دارد.

شاید این موضوع در نگاه اول جزئی به نظر برسد اما برای منطقه‌ای که هر سال با تهدید آتش‌سوزی، شکار غیرمجاز، حوادث جاده‌ای و بحران‌های طبیعی مواجه است، وجود چنین زیرساخت‌هایی بخشی از الزامات اولیه مدیریت محسوب می‌شود.

شکارچیان بهتر از ما تجهیز شدند!

مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان با اشاره به فرسودگی ماشین‌آلات، کمبود نیروی انسانی و اعتبارات قطره‌چکانی می‌گوید: حدود دو سوم چارت سازمانی محیط زیست در استان خالی است در حالیکه از دهه 80 تاکنون دو منطقه حفاظت شده هم در استان اضافه شده است.

او با اشاره به فرسودگی خودروها، می‌گوید: تمام خودروهای ما عمری بالای 15 سال دارند و اسقاطی هستند اما مجوز خرید خودرو در سال تنها دو تا سه دستگاه است. در حالیکه باید 40 خودروی کمک‌دار داشته باشیم اما به شدت با کمبود و فرسودگی خودروها مواجه هستیم. به طوری که ما در منطقه حفاظت شده جهان‌نما 4 پایگاه محیط‌بانی داریم و هر پایگاه باید حداقل یک خودرو داشته باشد اما در کل این منطقه فقط دو دستگاه خودرو وجود دارد.

کمبود تجهیزات و ماشین‌آلات به حدی جدی است که در پارک ملی گلستان بنا به گفته حسن‌زاده محیط بانان از اسب و موتورسیکلت برای پایش و حفاظت استفاده می‌کنند. او معتقد است در حدود سه دهه گذشته محیط زیست نتوانسته آن‌طور که شکارچیان تجهیز شدند، تجهیز و تقویت نشدیم و آنها همیشه چند قدم از ما جلوتر هستند.

در چنین شرایطی هوشمندسازی می‌تواند فصل جدیدی از حفاظت از زیستگاه‌های ارزشمند را رقم بزند اما باتوجه به تجربه‌های گذشته، چندان نمی‌توان به اجرای آن امیدوار بود.

انتهای پیام/