برج قربان، ایستاده در سکوت دوران+تصویر

به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، در میان بافت قدیمی محله زندها در شهر همدان و میان خیابان‌های طالقانی و مدنی، بنایی آجری و کم‌ادعا چشم رهگذران را به خود جلب می‌کند برجی که قرن‌ها فراز و فرود تاریخ را پشت سر گذاشته و همچنان پابرجاست، برج قربان، یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی همدان، امروز یادگاری از معماری دوره صفوی است که بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی این شهر به شمار می‌آید.

معماری بی‌ادعای یک بنای ماندگار

نخستین مواجهه با برج قربان، تصویری متفاوت از یک اثر تاریخی را پیش روی بازدیدکننده قرار می‌دهد در حالی که بسیاری از بناهای کهن ایران با کاشی‌کاری‌ها، نقوش رنگارنگ و تزئینات چشمگیر شناخته می‌شوند، این برج با بدنه‌ای آجری و ظاهری ساده، وقار و اصالت خود را به نمایش می‌گذارد.

ساختار بنا بر پایه نقشه‌ای دوازده‌ضلعی شکل گرفته است. هر ضلع حدود دو متر عرض دارد و پیرامون برج را طاق‌نماهای جناغی بلندی فرا گرفته که ارتفاع برخی از آنها به حدود شش متر می‌رسد، آجرهایی که قرن‌ها در برابر باد، باران و تغییرات آب‌وهوایی مقاومت کرده‌اند، امروز رنگی گرم و خاکی به بنا بخشیده‌اند رنگی که بیش از هر چیز یادآور گذر زمان و قدمت این سازه است.

ورود به فضای داخلی برج، تجربه‌ای متفاوت را رقم می‌زند، سکوتی که درون بنا جریان دارد، با سکوت بیرون تفاوتی محسوس دارد گویی دیوارهای برج حافظ خاطرات و روایت‌هایی هستند که در طول قرن‌ها در دل خود انباشته کرده‌اند.

یکی از ویژگی‌های قابل توجه برج قربان، نبود هرگونه کتیبه تاریخی در بدنه آن است با این حال، سنگ قبری که در فضای داخلی بنا قرار گرفته، مهم‌ترین نشانه برای تعیین قدمت برج به شمار می‌آی، بر روی این سنگ، تاریخ 1009 یا به روایتی 1090 هجری قمری حک شده است نشانه‌ای که پژوهشگران آن را از دلایل انتساب بنا به دوره صفویه می‌دانند.

بازمانده‌ای از یک مجموعه بزرگ

آنچه امروز از برج قربان دیده می‌شود، تنها بخش کوچکی از مجموعه‌ای وسیع‌تر است براساس روایت‌های تاریخی، این برج روزگاری در کنار مسجد، مدرسه، خانقاه و کتابخانه‌ای بزرگ قرار داشته و مجموعه‌ای فرهنگی و مذهبی را شکل می‌داده است.

از آن شکوه گسترده، اکنون تنها برج باقی مانده است بنایی که به‌تنهایی بار حفظ خاطره آن مجموعه تاریخی را بر دوش می‌کشد و همچون آخرین بازمانده یک خاندان کهن، گذشته‌ای پررونق را به یاد می‌آورد. در میان عناصر معماری برج، گنبد آن جایگاه ویژه‌ای دارد، گنبدی هرمی‌شکل با ارتفاعی حدود هشت متر که با آجر و ساروج ساخته شده است ویژگی جالب این گنبد، تفاوت شکل آن در نمای بیرونی و فضای داخلی است که از بیرون چندوجهی و زاویه‌دار به نظر می‌رسد، اما در داخل، ساختاری کروی و نرم دارد.

همین ترکیب میان هندسه بیرونی و فرم درونی، از ظرافت‌های معماری برج قربان به شمار می‌رود و نشان می‌دهد که سازندگان بنا، علاوه بر استحکام، به جنبه‌های زیبایی‌شناختی نیز توجه داشته‌اند.

افسانه‌ها و روایت‌هایی درباره نام برج

برج قربان تنها یک اثر تاریخی نیست و بخشی از حافظه شفاهی مردم همدان نیز محسوب می‌شود از همینرو درباره علت نامگذاری این بنا روایت‌های مختلفی وجود دارد که هر یک بخشی از هویت فرهنگی آن را شکل داده‌اند.

مشهورترین روایت به دوران هجوم افغان‌ها بازمی‌گردد بر اساس این روایت، مردی به نام قربان در زمان حمله مهاجمان، برج را به پایگاهی دفاعی تبدیل کرد و همراه مردم محله در برابر پیشروی آنان ایستادگی کرد و گفته می‌شود از همان زمان نام او بر این بنا ماندگار شده است.

در کنار این روایت، برخی منابع از رسم قربانی کردن شتر در مناسبت‌های خاص در اطراف برج سخن می‌گویند و گروهی دیگر نیز معتقدند نام بنا از سازنده یا معمار آن گرفته شده است، هرچند هیچ‌یک از این روایت‌ها به‌طور قطعی تأیید نشده‌اند، اما مجموع آنها به جذابیت و رازآلودگی برج افزوده است.

شگفتی‌های برج قربان تنها به آنچه بر سطح زمین دیده می‌شود محدود نیست و در جریان مرمت بنا در سال 1329، سردابی در زیر ساختمان کشف شد که وجود یک گورستان تاریخی را آشکار کرد.کشف این فضای پنهان، اهمیت تاریخی برج را بیش از پیش نمایان ساخت برای همین وجود آرامگاه‌هایی از سده‌های گذشته در زیر این بنا، نشان می‌دهد که برج قربان نه‌فقط یک سازه معماری، بلکه بخشی از یک مجموعه تدفینی و مذهبی گسترده‌تر بوده است، موضوعی که همچنان مورد توجه پژوهشگران تاریخ و باستان‌شناسی قرار دارد.

میراثی که همچنان زنده است

برج قربان در سال 1354 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و امروز یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی همدان به شمار می‌رود و با وجود گذشت قرن‌ها، این بنا همچنان در دل شهر ایستاده و پیوند میان گذشته و حال را حفظ کرده است.

بازدید از برج قربان تنها تماشای یک بنای آجری نیست و سفری کوتاه به اعماق تاریخ همدان است، در این برج  هر آجر، هر طاق و هر گوشه از بنا نشانی از روزگارانی دور در خود دارد برهمین اساس هنگامی که بازدیدکننده محوطه برج را ترک می‌کند و دوباره به جریان زندگی روزمره شهر بازمی‌گردد، احساس می‌کند بخشی از تاریخ همدان را با خود همراه برده است، تاریخی که هنوز در قامت این برج کهن نفس می‌کشد.

انتهای پیام/