باران به داد سدهای گلستان رسید؛ تالاب‌ها در حال احتضار!

به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، بالاخره آب به پشت سدهای گلستان برگشت؛ آن هم پس از چند سالی که خشکسالی، سدها را خالی، تالاب‌ها را کوچک و کشاورزان را نگران کرده بود.

امسال آمارها امیدوارکننده‌اند. حجم آب ذخیره شده پشت سدهای استان از 43 میلیون مترمکعب در سال گذشته به بیش از 111 میلیون مترمکعب رسیده است. برخی سدها که سال قبل عملاً خشک بودند اکنون تا مرز سرریز پیش رفته‌اند و تصاویر مخازن پرآب بار دیگر به نقشه آبی استان بازگشته است.

اما سؤال اصلی جای دیگری است؛ آیا چند ماه بارندگی مناسب توانسته بحران آب گلستان را حل کند یا فقط زخمی را که طی سال‌ها خشکسالی ایجاد شده، موقتاً پانسمان کرده است؟

پاسخ را باید نه فقط در سدهای پرآب، بلکه در تالاب‌های خشک، سفره‌های زیرزمینی و مناطق کم‌بارش شمال استان جست‌وجو کرد؛ جایی که هنوز نشانه‌های بحران دیده می‌شود.

اگر بخواهیم وضعیت منابع آبی گلستان را تنها با یک عدد توصیف کنیم، آن عدد «111 میلیون مترمکعب» است؛ حجمی از آب که اکنون پشت سدهای استان ذخیره شده و نسبت به مدت مشابه سال گذشته بیش از دو و نیم برابر افزایش یافته است.

این عدد در نگاه نخست امیدوارکننده به نظر می‌رسد؛ به‌ویژه برای استانی که طی سال‌های اخیر همزمان با خشکسالی‌های متوالی، کاهش بارش، افت منابع آب زیرزمینی، خشک شدن بخشی از تالاب‌ها و کاهش ذخایر سدها دست‌وپنجه نرم کرده است. اما واقعیت آن است که بررسی دقیق‌تر آمارها تصویری پیچیده‌تر را نشان می‌دهد؛ تصویری که در آن، اگرچه بارش‌های مناسب سال آبی جاری جان تازه‌ای به بسیاری از سدهای گلستان بخشیده اما هنوز نمی‌توان با اطمینان از عبور کامل استان از بحران آب سخن گفت.

گلستان؛ استانی با اقلیم‌های متفاوت

بررسی آمار بارندگی از ابتدای مهرماه 1404 تا 18 خرداد 1405 نشان می‌دهد توزیع بارش در گلستان همچنان نابرابر است. بیشترین میزان بارش در شهرستان مینودشت با 731.7 میلی‌متر ثبت شده و پس از آن جنگل گلستان با 687.1 میلی‌متر قرار دارد.

در مقابل، اینچه‌برون تنها 174.6 میلی‌متر بارش دریافت کرده که کمتر از یک‌چهارم بارندگی مینودشت است.

کردکوی با 565.4 میلی‌متر، کلاله با 541.8 میلی‌متر، پردیس مزرعه دانشگاه گرگان با 529.2 میلی‌متر و علی‌آبادکتول با 517.8 میلی‌متر از دیگر نقاط پربارش استان بوده‌اند.

این اختلاف بیش از 550 میلی‌متری میان کمربند سبز جنوبی و شمال خشک استان، سال‌هاست یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اقلیمی گلستان محسوب می‌شود؛ موضوعی که مدیریت منابع آب را نیز پیچیده‌تر کرده است.

فاصله سدها از بحران!

مجموع حجم مخازن سدهای استان گلستان 244.25 میلیون مترمکعب است. سال گذشته در چنین روزهایی تنها 43.41 میلیون مترمکعب آب در سدهای استان ذخیره شده بود؛ یعنی فقط 17.8 درصد ظرفیت مخازن.

امسال اما حجم ذخایر به 111.374 میلیون مترمکعب رسیده و میزان آبگیری سدها به 45.6 درصد ظرفیت کل مخازن افزایش یافته است.

به بیان دیگر، حجم آب موجود در سدهای استان نسبت به سال گذشته حدود 68 میلیون مترمکعب افزایش یافته و رشد بیش از 156 درصدی نسبت به پارسال را تجربه کرده است.

این آمار نشان می‌دهد بارش‌های مناسب سال آبی جاری توانسته بخشی از آثار خشکسالی‌های سال‌های گذشته را جبران کند.

بهبود وضعیت سدهای بزرگ استان

شاید هیچ سدی به اندازه سد گلستان نتواند تغییر شرایط آبی استان را نشان دهد. این سد با ظرفیت 42 میلیون مترمکعب سال گذشته تنها 11.23 میلیون مترمکعب آب داشت و 26.7 درصد مخزن آن پر بود.

امسال اما حجم آب ذخیره شده در آن به 36.3 میلیون مترمکعب رسیده و میزان آبگیری سد به 86.4 درصد افزایش یافته است. به عبارت دیگر، تنها در یک سال بیش از 25 میلیون مترمکعب آب به ذخیره این سد افزوده شده است. این میزان رشد، یکی از چشمگیرترین تغییرات در میان سدهای استان به شمار می‌رود.

بازگشت وشمگیر از مرز خشکی

سد وشمگیر نیز شرایط مشابهی را تجربه کرده است. این سد با ظرفیت 37 میلیون مترمکعب سال گذشته تنها 0.21 میلیون مترمکعب آب ذخیره داشت و عملاً در آستانه خشکی کامل قرار گرفته بود. در آن زمان فقط 6 دهم درصد از ظرفیت سد پر بود.

امسال اما حجم آب ذخیره شده در وشمگیر به 17.708 میلیون مترمکعب رسیده و درصد آبگیری آن به 47.9 درصد افزایش یافته است.

این جهش بزرگ نشان می‌دهد گرگانرود پس از چند سال کم‌آبی، بخشی از توان طبیعی خود را بازیافته است.

سد بوستان نیز از دیگر سدهایی است که امسال وضعیت کاملاً متفاوتی را تجربه می‌کند. سال گذشته فقط 5.68 میلیون مترمکعب آب در این سد ذخیره شده بود و میزان آبگیری آن به 18.3 درصد می‌رسید. امسال حجم ذخیره به 17.67 میلیون مترمکعب افزایش یافته و درصد آبگیری به 57 درصد رسیده است. در واقع ذخیره آب سد بوستان طی یک سال بیش از سه برابر شده است.

نجات دو سد از خشکی

در میان آمارهای امسال، وضعیت سدهای شهید ایمری و شهید قربانی توجه ویژه‌ای را جلب می‌کند.

سد شهید ایمری سال گذشته عملاً خشک بود اما اکنون 3.9 میلیون مترمکعب آب در خود ذخیره کرده و به 97.5 درصد ظرفیت رسیده است.

سد شهید قربانی نیز سال گذشته فاقد ذخیره مؤثر بود اما امسال 5.3 میلیون مترمکعب آب دارد و 88.3 درصد ظرفیت آن پر شده است. این دو سد بیشترین تغییر را نسبت به سال گذشته تجربه کرده‌اند.

سد نگارستان سال گذشته 16.44 میلیون مترمکعب آب ذخیره داشت و امسال این رقم به 17.72 میلیون مترمکعب رسیده است. درصد آبگیری این سد نیز از 68.5 به 73.8 درصد افزایش یافته است.

سد کوثر در حوضه قره‌سو نیز از 2.778 میلیون مترمکعب آب در سال گذشته به 3.85 میلیون مترمکعب در سال جاری رسیده و میزان آبگیری آن از 41.1 درصد به 57.1 درصد افزایش یافته است. این ارقام نشان می‌دهد حوضه قره‌سو نیز از بارش‌های سال جاری بهره‌مند شده است.

اما همه چیز خوب پیش نمی‌رود!

با وجود بهبود چشمگیر وضعیت منابع آبی استان، همه مناطق گلستان شرایط یکسانی ندارند. حوضه آبریز اترک همچنان یکی از آسیب‌پذیرترین بخش‌های استان است.

سد کرند با ظرفیت 3 میلیون مترمکعب همچنان خشک است و هیچ ذخیره آبی ندارد.

سد دانشمند نیز اگرچه نسبت به سال گذشته بهبود یافته اما تنها 3 میلیون مترمکعب آب ذخیره کرده و 18.8 درصد ظرفیت آن پر است.

سد اینچه‌برون نیز با وجود افزایش ذخیره نسبت به سال قبل، تنها 11.1 درصد ظرفیت خود را در اختیار دارد.

این آمارها با وضعیت بارندگی مناطق شمالی استان همخوانی دارد؛ جایی که اینچه‌برون با 174.6 میلی‌متر کم‌بارش‌ترین نقطه گلستان در سال آبی جاری بوده است.

در میان آمارهای امسال، وضعیت تالاب سد آلاگل از همه نگران‌کننده‌تر است.

این تالاب با ظرفیت 55 میلیون مترمکعب سال گذشته 3.7 میلیون مترمکعب آب داشت و حدود 6.7 درصد آن پر بود. اما امسال بنا بر آمار موجود عملاً خشک شده است.

این در حالی است که تالاب آلماگل شرایط بهتری را تجربه کرده و حجم آب آن از 1.4 میلیون مترمکعب به 2.14 میلیون مترمکعب افزایش یافته است.

خشک شدن آلاگل در سالی که بسیاری از سدهای استان وضعیت بهتری پیدا کرده‌اند، پرسش‌های مهمی را درباره نحوه تأمین حقابه تالاب‌ها و مدیریت منابع آب در شمال استان مطرح می‌کند.

اما آیا بحران آب تمام شده است؟ پاسخ کوتاه به این سؤال «خیر» است. واقعیت این است که افزایش ذخیره سدها بیش از هر چیز نتیجه یک سال پربارش بوده است.

بررسی آمارها نشان می‌دهد بسیاری از سدهای استان هنوز فاصله قابل توجهی با ظرفیت کامل خود دارند. حتی اکنون نیز بیش از 132 میلیون مترمکعب از ظرفیت مخازن استان خالی است.

از سوی دیگر، تجربه سال‌های اخیر نشان داده اتکا به بارندگی به تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده امنیت آبی باشد.

برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، توسعه نامتوازن کشاورزی، هدررفت آب در شبکه‌های انتقال و کاهش حقابه تالاب‌ها همچنان از چالش‌های اصلی گلستان محسوب می‌شوند.

در شرایطی که سدهای استان پس از چند سال نفس تازه کرده‌اند، فرصت مناسبی برای تغذیه سفره‌های زیرزمینی، بازنگری در الگوی کشت، بهبود بهره‌وری آبیاری و احیای تالاب‌های آسیب‌دیده فراهم شده است.

اگر این فرصت از دست برود، ممکن است با بازگشت دوره‌های خشک، دوباره همان بحران‌های سال‌های گذشته تکرار شود.

گلستان امسال از باران سود برده است؛ اما اینکه این بارش‌ها به امنیت پایدار آبی تبدیل شوند یا نه، بیش از آنکه به آسمان وابسته باشد به تصمیم‌هایی بستگی دارد که روی زمین گرفته می‌شود.

انتهای پیام/