ایران در آستانه عصر سالمندی/ یک‌سوم جمعیت پیر می‌شوند!

به گزارش خبرگزاری تسنیم از بابل، در کوچه‌پس‌کوچه‌های قدیمی شهر، هنوز می‌توان پیرمردانی را دید که روی سکوی خانه نشسته‌اند؛ عصا کنار دستشان است و نگاهشان به رفت‌وآمد آدم‌ها دوخته شده. پیرزن‌هایی که سال‌ها بخشی از حافظه زنده محله بوده‌اند و پیرمردانی که باز کردن در مسجد در نخستین ساعات صبح، بخشی از زندگی روزمره‌شان بوده است. این تصویر شاید ساده به نظر برسد، اما پشت همین صحنه‌های آشنا، بخشی از سرمایه اجتماعی محله‌ها نهفته است؛ نسلی که با تجربه، خاطره، مهارت و ارتباطات اجتماعی خود، سال‌ها بخشی از زندگی محلات را شکل داده است.

با این حال، این تصویر در بسیاری از محله‌های امروز کمرنگ‌تر شده است؛ خانواده‌ها کوچک‌تر شده‌اند، زندگی آپارتمانی گسترش یافته و فاصله میان نسل‌ها افزایش پیدا کرده است. در چنین شرایطی، سالمندی دیگر فقط مسئله یک خانواده نیست؛ بلکه به یکی از مهم‌ترین واقعیت‌های اجتماعی سال‌های پیش‌رو تبدیل شده است.

مازندران دومین استان سالمند کشور شد

اهمیت این مسئله برای مازندران دوچندان است؛ استانی که اکنون 559 هزار و 800 سالمند دارد و سالمندان 15.9 درصد از جمعیت استان را تشکیل می‌دهند.این آمار به روشنی نشان می‌دهد که سالمندی جمعیت در مازندران دیگر موضوعی مربوط به آینده نیست؛ بخشی از واقعیت امروز استان است و آثار آن را می‌توان در خانواده‌ها، مراکز درمانی، خدمات اجتماعی، بازار کار و حتی روابط میان‌نسلی مشاهده کرد.

مسئله فقط افزایش تعداد افراد بالای 60 سال نیست. با افزایش طول عمر، جامعه باید خود را برای دوره‌ای آماده کند که سالمندان بیشتری به خدمات سلامت، مراقبت، حمایت اجتماعی، مناسب‌سازی شهری و فرصت مشارکت اجتماعی نیاز خواهند داشت. از همین رو، سالمندی را نمی‌توان تنها با ساخت مرکز نگهداری یا افزایش ظرفیت درمانی مدیریت کرد؛ چراکه کیفیت زندگی سالمندان، پیش از آنکه در بیمارستان یا مرکز مراقبتی تعیین شود، در خانواده، محله و سبک زندگی شکل می‌گیرد.

هشدار درباره 30 سال آینده؛ یک‌سوم جمعیت ایران سالمند می‌شوند؟

علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، در گفت‌وگو با تسنیم با اشاره به افزایش سهم سالمندان از جمعیت کشور، نسبت به پیامدهای این تغییر جمعیتی هشدار داده است.

به گفته وی، سهم سالمندان از جمعیت کشور اکنون به بیش از 10 درصد رسیده و این سهم در استان‌های مختلف متفاوت است؛ در حالی که استان‌های شمالی از جمله گیلان و مازندران سهم سالمندی بالاتری نسبت به میانگین کشوری دارند.

برآوردهای جمعیتی نیز تصویر مهمی از آینده ارائه می‌کند؛ به گفته رئیسی، حدود 30 سال آینده از هر سه نفر جمعیت ایران، یک نفر سالمند خواهد بود.

این تغییر به معنای آن است که اگر سیاست‌گذاری در حوزه سالمندی از امروز جدی گرفته نشود، نظام‌های سلامت و اجتماعی در سال‌های آینده با جمعیتی بسیار بزرگ‌تر از امروز مواجه خواهند شد.

سالمندان کمتر از 12 درصد جمعیت، بیش از 40 درصد تخت‌های بیمارستانی

یکی از مهم‌ترین ابعاد این تغییر جمعیتی، تأثیر آن بر نظام سلامت است.معاون بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت کنونی می‌گوید در حالی که سالمندان کمتر از 12 درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند، بیش از 40 درصد تخت‌های بیمارستانی در ارتباط با این گروه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این آمار نشان می‌دهد مسئله سالمندی تنها افزایش تعداد افراد نیازمند مراقبت نیست؛ بلکه نوع بیماری‌ها، نیاز به مراقبت طولانی‌مدت و افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های مزمن نیز می‌تواند فشار قابل توجهی بر نظام سلامت وارد کند.از همین رو، اگر سهم سالمندان در آینده به حدود 30 درصد جمعیت برسد، افزایش صرفِ تعداد تخت‌های بیمارستانی نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای این جمعیت باشد.

راهکار مورد تأکید وزارت بهداشت نیز حرکت از درمان‌محوری به سمت پیشگیری‌محوری است؛ یعنی جامعه باید از امروز برای سالمندانی سالم، توانمند و فعال برنامه‌ریزی کند، نه اینکه تنها پس از بروز بیماری و ناتوانی به دنبال درمان باشد.

14 هزار و 861 سالمند زیر چتر حمایت بهزیستی مازندران

در سطح استان نیز بهزیستی مازندران بخشی از این جمعیت را تحت پوشش خدمات حمایتی و تخصصی قرار داده است.رقیه رحمانی، مدیرکل بهزیستی مازندران، جمعیت سالمندان استان را 559 هزار و 800 نفر اعلام کرده و گفته است که با توجه به روند افزایشی این جمعیت، برنامه‌ریزی برای حفظ سلامت و ارتقای کیفیت زندگی سالمندان در دستور کار قرار دارد.

بر اساس آمار اعلام‌شده، 14 هزار و 861 سالمند در استان تحت پوشش خدمات بهزیستی هستند.از این تعداد، 12 هزار و 393 نفر سالمند دارای معلولیت و 2 هزار و 468 نفر نیز زنان سرپرست خانوار سالمند هستند که از حمایت‌های ویژه بهزیستی استفاده می‌کنند.همچنین یک‌هزار و 374 نفر از خدمات تخصصی مراکز توانبخشی بهره‌مند می‌شوند.

این ارقام البته تنها بخشی از جمعیت سالمندان استان را شامل می‌شود و نشان می‌دهد بخش عمده سالمندان مازندران خارج از چرخه خدمات حمایتی مستقیم بهزیستی و عمدتاً در خانواده‌ها زندگی می‌کنند؛ موضوعی که اهمیت تقویت خانواده به عنوان نخستین شبکه حمایت از سالمندان را بیشتر می‌کند.

سیاست بهزیستی؛ سالمند تا حد امکان در خانه بماند

یکی از تغییرات مهم در سیاست‌های حمایتی سالمندان، فاصله گرفتن از نگاه صرفاً مرکز‌محور و توجه بیشتر به مراقبت در بستر خانواده است.مدیرکل بهزیستی مازندران تأکید کرده است که اولویت این سازمان، زندگی سالمندان در کانون خانواده و در کنار نزدیکان آنهاست؛ چراکه خانواده مهم‌ترین بستر برای حفظ ارتباطات عاطفی و اجتماعی سالمندان محسوب می‌شود.

این رویکرد از یک واقعیت مهم حکایت دارد؛ سالمندی صرفاً به معنای نیاز به مراقبت فیزیکی نیست. سالمند به ارتباط، احساس تعلق، مشارکت، احترام و حضور در متن زندگی اجتماعی نیز نیاز دارد.برای سالمندانی که از حمایت خانوادگی برخوردار نیستند نیز دو خانه حمایتی در استان راه‌اندازی شده که مجموعاً 10 نفر ظرفیت دارند.این خانه‌ها با رویکردی متفاوت از مراکز اقامتی بزرگ طراحی شده‌اند و علاوه بر تأمین نیازهایی مانند اسکان، تغذیه و نظافت، تلاش می‌کنند محیطی نزدیک‌تر به فضای خانواده برای سالمندان فراهم کنند.

8 مرکز شبانه‌روزی، 14 مرکز روزانه و خدمات مراقبت در منزل

شبکه خدمات سالمندان در مازندران تنها به خانه‌های حمایتی محدود نمی‌شود.به گفته رحمانی، خدمات تخصصی سالمندان از طریق 8 مرکز شبانه‌روزی توانبخشی و مراقبتی، 14 مرکز روزانه آموزشی و 7 مرکز خدمات توانبخشی و مراقبت در منزل ارائه می‌شود.در کنار این خدمات، موضوع پیشگیری نیز دنبال شده است؛ به طوری که طی سال گذشته 8 هزار و 320 سالمند در برنامه‌های آموزشی پیشگیری از معلولیت در دوران سالمندی مشارکت داشته‌اند.

این بخش از خدمات اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه بخشی از ناتوانی‌های دوران سالمندی الزاماً نتیجه مستقیم افزایش سن نیست و می‌توان با اصلاح سبک زندگی، تحرک، تغذیه مناسب و کنترل بیماری‌های مزمن، بخشی از آنها را کاهش داد یا به تأخیر انداخت.

سالمندی الزاماً مساوی بیماری و ناتوانی نیست

دکتر سمانه پورهادی، استادیار دانشگاه علوم پزشکی بابل و متخصص سالمندشناسی، نیز بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به سالمندی تأکید دارد.از نگاه او، سالمندی الزاماً مترادف بیماری و ضعف نیست و بخشی از مشکلاتی که در این دوره از زندگی ایجاد می‌شوند، می‌توانند با عواملی مانند بیماری‌های مزمن، کم‌تحرکی و تغذیه نامناسب ارتباط داشته باشند.

این تفکیک میان فرآیند طبیعی افزایش سن و ناتوانی ناشی از بیماری و سبک زندگی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نگاه صرفاً بیماری‌محور می‌تواند سالمند را از یک عضو فعال خانواده و جامعه به فردی صرفاً نیازمند مراقبت تبدیل کند.پورهادی بر مفهوم «خوب پیر شدن» تأکید دارد؛ مفهومی که در آن سالمند تلاش می‌کند تا حد امکان سلامت، استقلال و نقش اجتماعی خود را حفظ کند.

از این منظر، سالمند فقط دریافت‌کننده خدمات نیست؛ بلکه فردی است که دانش، تجربه و مهارت او می‌تواند در خانواده، فرهنگ، آموزش نسل‌های جدید و فعالیت‌های داوطلبانه مورد استفاده قرار گیرد.

تکریم سالمند؛ از شعار تا مناسب‌سازی شهر

تکریم سالمندان نیز تنها با برگزاری مراسم و بیان جملات احترام‌آمیز محقق نمی‌شود.رحمانی، مناسب‌سازی محیط شهری و فراهم کردن امکان تردد آسان سالمندان را بخشی از مسئولیت دستگاه‌های اجرایی می‌داند؛ موضوعی که نیازمند همکاری میان دستگاه‌های مختلف است.پیاده‌روهای مناسب، دسترسی آسان به خدمات عمومی، حمل‌ونقل متناسب، مراکز درمانی قابل دسترس و فضاهای عمومی مناسب، بخشی از زیرساخت‌هایی هستند که می‌توانند میزان استقلال سالمندان را افزایش دهند.در واقع اگر قرار است سالمند در خانواده و جامعه حضور فعال داشته باشد، شهر نیز باید برای حضور او آماده باشد.

سالمند؛ هزینه اجتماعی یا سرمایه اجتماعی؟

شاید مهم‌ترین تغییر نگرش نسبت به سالمندی همین‌جا شکل بگیرد.اگر سالمند تنها به عنوان فردی نیازمند مراقبت، درمان و حمایت مالی دیده شود، افزایش جمعیت سالمندان به معنای افزایش هزینه‌های اجتماعی تلقی خواهد شد.اما اگر سالمند به عنوان فردی دارای تجربه، مهارت، خاطره و سرمایه اجتماعی دیده شود، مسئله شکل دیگری پیدا می‌کند.

پیرمردی که سال‌ها تجربه یک حرفه را دارد، مادربزرگی که حافظه شفاهی یک محله است، سالمندی که می‌تواند به نسل جوان مهارتی بیاموزد یا در فعالیت‌های داوطلبانه مشارکت کند، بخشی از سرمایه اجتماعی جامعه است؛ سرمایه‌ای که با انزوای سالمند از خانواده و جامعه به تدریج از دست می‌رود.

مازندران؛ پیش از آنکه سالمندتر شود، باید آماده شود

مازندران اکنون با 559 هزار و 800 سالمند و سهم 15.9 درصدی سالمندان از جمعیت استان وارد مرحله‌ای شده که نمی‌توان برنامه‌ریزی برای آن را به آینده موکول کرد.از یک سو، بهزیستی بر مراقبت خانوادگی، توسعه خدمات توانبخشی، حمایت از سالمندان فاقد پشتیبان و مناسب‌سازی تأکید دارد؛ از سوی دیگر، وزارت بهداشت از فشار آینده جمعیت سالمند بر نظام سلامت و ضرورت حرکت به سمت پیشگیری سخن می‌گوید و متخصصان سالمندشناسی نیز بر فعال نگه داشتن سالمندان و تغییر نگرش جامعه تأکید دارند.

بنابراین مسئله سالمندی مازندران نه فقط ساخت چند مرکز نگهداری است و نه صرفاً افزایش ظرفیت بیمارستان‌ها؛ مسئله، ساختن محیطی است که سالمند بتواند در آن سالم‌تر، مستقل‌تر و فعال‌تر زندگی کند.مازندران شاید امروز یکی از سالمندترین استان‌های کشور باشد، اما مسئله اصلی این نیست که چند سال دیگر چند سالمند خواهد داشت؛ مسئله مهم‌تر این است که این سالمندان در سال‌های پیش‌رو چگونه زندگی خواهند کرد؛ در متن خانواده و جامعه یا در حاشیه آن؟و پاسخ به این پرسش، به تصمیم‌هایی بستگی دارد که امروز در حوزه خانواده، سلامت، شهرسازی، تأمین اجتماعی، خدمات اجتماعی و سیاست‌گذاری جمعیتی گرفته می‌شود.

انتهای پیام/