پرور میزبان سرشماری مرال؛ حرکت تازه برای پاسداشت گوزن سرخ

به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، منطقه حفاظت‌شده پرور در شهرستان مهدیشهر به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم حضور مرال یا گوزن سرخ در زاگرس شرقی است؛ جایی که در سال‌های اخیر در کنار گونه‌هایی چون خرس قهوه‌ای، شوکا، بز کوهی و گراز، مرال به‌عنوان گونه شاخص پستانداران علف‌خوار جنگلی شناخته می‌شود.

پرور؛ زیستگاهی کلیدی برای بازخوانی وضعیت مرال در ایران

 این زیستگاه جنگلی-کوهستانی، به‌دلیل تنوع بالای پوشش گیاهی، دسترسی به منابع آب و پیوستگی نسبی جنگل‌ها، از معدود مناطقی است که هنوز ظرفیت حفظ یک جمعیت پایدار از مرال را در خود دارد و همین ویژگی، ضرورت پایش‌های منظم و برنامه‌ریزی‌شده را دوچندان کرده است.

مرال که در ادبیات علمی به‌عنوان گوزن سرخ شناخته می‌شود، یکی از بزرگ‌ترین علف‌خواران بومی جنگل‌های هیرکانی و زیست‌بوم‌های کوهستانی شمال و شمال‌شرق کشور است و در تراز جهانی نیز به‌عنوان گونه‌ای با اهمیت حفاظتی بالا مطرح است.

مرال؛ نماد تنوع زیستی جنگل‌های شمال و قربانی فشارهای نوظهور 

 این پستاندار که زمانی در بخش‌های وسیعی از جنگل‌های شمال ایران دیده می‌شد، اکنون با محدود شدن زیستگاه‌ها، فشار شکار غیرمجاز، تعارض با دام و انسان و تغییرات اقلیمی، در بسیاری از مناطق با کاهش جمعیت مواجه شده و همین روند، لزوم تکیه بر داده‌های میدانی به‌روز برای تصمیم‌گیری‌های مدیریتی را برجسته کرده است.

در چنین شرایطی، سرشماری‌های دوره‌ای مرال در مناطقی مانند پرور، تنها ثبت عددی چند مشاهده نیست؛ بلکه ابزاری کلیدی برای فهم روند‌های واقعی جمعیت، شناسایی کانون‌های اصلی حضور، سنجش نسبت‌های سنی و جنسی، و ارزیابی موفقیت یا ناکامی برنامه‌های حفاظتی در طول زمان به شمار می‌آید.

داده‌هایی که در این سرشماری‌ها جمع‌آوری می‌شود، اگر به‌صورت منسجم تحلیل و در طول سال‌ها مقایسه شود، می‌تواند تصویری روشن از آینده مرال در استان سمنان و حتی در مقیاس گسترده‌تر، در نوار شرقی زیستگاه‌های این گونه ارائه دهد و به‌عنوان پایه‌ای برای اصلاح یا تقویت طرح‌های حفاظتی استفاده شود.

منطقه حفاظت‌شده پرور، علاوه بر جایگاه خاص در نقشه تنوع زیستی سمنان، از منظر علمی نیز مورد توجه پژوهشگران داخلی قرار گرفته است؛ برای نمونه، مطالعات انجام‌شده بر تنوع گونه‌ای پرندگان این منطقه، نمایی از غنای زیستی آن را نشان می‌دهد و تأکید می‌کند که پرور یک اکوسیستم پیچیده با شبکه‌ای از روابط اکولوژیک حساس است.

 حضور هم‌زمان گونه‌هایی چون مرال، شوکا، خرس قهوه‌ای، روباه و بز کوهی در این منظومه، حکایت از تعادل شکننده‌ای دارد که هرگونه فشار اضافه، از تخریب زیستگاه تا افزایش تردد انسانی و چرای دام، می‌تواند آن را دچار اختلال جدی کند.

در کنار ارزش اکولوژیک، مرال برای جوامع محلی و افکار عمومی نیز اهمیت نمادین دارد؛ این گونه در بسیاری از گزارش‌ها و محتواهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی مرتبط با محیط‌زیست، به‌عنوان یکی از چهره‌های شاخص حیات‌وحش جنگلی ایران معرفی می‌شود و تصاویر مشاهده آن در طبیعت، به سرعت در میان علاقه‌مندان دست‌به‌دست می‌شود. همین سرمایه نمادین، اگر با برنامه‌های آموزشی و مشارکت‌محور همراه شود، می‌تواند به ابزاری برای جلب همکاری مردم در کاهش تعارض‌ها، گزارش تخلفات و حمایت از برنامه‌های حفاظتی، از جمله سرشماری‌های میدانی تبدیل شود.

چرا سرشماری مرال نیازمند روش‌های علمی و ابزارهای مکمل است؟ 

با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که صرفاً اتکا به جذابیت رسانه‌ای مرال، بدون پشتوانه سیاست‌گذاری علمی و مدیریت میدانی مؤثر، نمی‌تواند تضمینی برای بقای این گونه باشد؛ تجربه سایر زیستگاه‌ها نشان داده است که در صورت تداوم روندهایی مانند شکار غیرمجاز، تهدید زیستگاه‌ها و غفلت از پایش منظم، خطر از دست دادن کامل جمعیت‌های محلی مرال و شوکا دور از ذهن نیست.

 از این نگاه، سرشماری تازه مرال در پرور، اگر با شفافیت در انتشار نتایج، استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد و برنامه‌ریزی عملیاتی پس از تحلیل داده‌ها همراه شود، می‌تواند به نقطه عطفی در مدیریت علمی حیات‌وحش استان سمنان و الگویی برای سایر زیستگاه‌های کشور تبدیل شود.

سعید یوسف‌پور،مدیرکل حفاظت محیط زیست سمنان،در گفت و گو با خبرنگار تسنیم از سرشماری مرال، گونه شناخته‌شده گوزن سرخ، در منطقه حفاظت‌شده پرور شهرستان مهدیشهر خبر داد و اعلام کرد که این برنامه با هدف گردآوری داده‌های علمی دقیق برای تدوین و اجرای طرح‌های حفاظتی اثربخش انجام می‌شود.

او با اشاره به جایگاه اکولوژیک مرال در زنجیره تنوع زیستی استان، تأکید کرد: اهمیت این گونه فراتر از یک شاخص حیات‌وحش است و حفاظت از آن بدون مشارکت عمومی و هم‌افزایی نهادها و جامعه محلی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

یوسف‌پور بیان کرد: عملیات سرشماری با اتکا به تلاش محیط‌بانان و بهره‌گیری از روش‌های استاندارد پایش در زیستگاه‌های کلیدی پرور دنبال می‌شود و نتایج، مبنای ارزیابی روند جمعیتی و تصمیم‌سازی‌های مدیریتی قرار خواهد گرفت.

مدیرکل حفاظت محیط زیست سمنان، افزود: همکاری مردم، رسانه‌ها و گروه‌های محلی در گزارش مشاهده‌ها، پرهیز از ورود غیرضروری به زیستگاه‌ها و همراهی در فرهنگ‌سازی محیط‌زیستی، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش فشار بر جمعیت مرال دارد.

این مقام مسئول خاطرنشان کرد: سرشماری حاضر بخشی از یک برنامه پیوسته برای صیانت از تنوع زیستی سمنان است و استمرار آن می‌تواند به تثبیت جمعیت مرال و بهبود کیفیت زیستگاه‌های طبیعی منطقه منجر شود.

او تصریح کرد: داده‌های حاصل از این طرح، تصویری به‌روز از وضعیت پراکنش، نسبت‌های سنی و جنسی و الگوهای تحرک مرال ارائه می‌دهد و مسیر بهینه برای حفاظت پایدار را روشن می‌سازد.

یوسف‌پور اضافه کرد: قدردان زحمات محیط‌بانان هستیم که در شرایط میدانی دشوار، اجرای طرح را پیش می‌برند و انتظار می‌رود با همراهی رسانه‌ها، آگاهی عمومی نسبت به ارزش‌های حیات‌وحش ارتقا یابد.

وی عنوان کرد: نتیجه‌های سرشماری پس از تکمیل فرآیند پایش و تحلیل داده‌ها به اطلاع افکار عمومی خواهد رسید و بر اساس آن، اقدامات تکمیلی حفاظتی برنامه‌ریزی می‌شود.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان، یادآور شد: حفاظت از مرال مسئولیتی جمعی است و با همگرایی سازمانی و اجتماعی می‌توان آینده‌ای امن‌تر برای این گونه ارزشمند و دیگر اجزای اکوسیستم پرور تضمین کرد.

سرشماری مرال نیازمند «نظام پایش بلندمدت»

در سرشماری تازه مرال در منطقه حفاظت‌شده پرور، اولین نکته آن است که این اقدام اگرچه در ظاهر یک برنامه مقطعی پایش به نظر می‌رسد، اما در واقع باید در چارچوب یک «نظام پایش بلندمدت» برای گوزن سرخ در ایران دیده شود.

 تجربه سایر گونه‌های شاخص مانند یوزپلنگ آسیایی نشان داده است که نبود داده‌های منظم و قابل‌اتکا، تصمیم‌گیران را در برابر کاهش آرام و تدریجی جمعیت‌ها غافلگیر کرده و وقتی آمار واقعی آشکار می‌شود، فاصله تا مرز بحران بسیار کوتاه شده است.

در مورد مرال نیز گزارش‌های پراکنده از استان‌های مختلف شمالی حکایت از کاهش زیستگاه‌های امن و افزایش فشار انسانی دارد و سرشماری پرور می‌تواند به بخشی از یک تصویر ملی تبدیل شود، اگر داده‌های آن در یک سامانه یکپارچه ثبت و تحلیل شود.

نکته دوم، کیفیت روش‌شناختی سرشماری است؛ بر اساس تجربه‌های دیگر استان‌ها، شمارش مرال تنها با مشاهده مستقیم می‌تواند خطای قابل توجهی داشته باشد، به‌ویژه در زیستگاه‌های جنگلی و پُرپوشش. در برخی گزارش‌ها تأکید شده که در سرشماری مرال، گاه از «نمایه آوایی» (بانگ‌زنی نرها در فصل جفت‌گیری) برای تخمین جمعیت استفاده می‌شود که در صورت کم بودن تعداد مشاهده و محدود بودن نقاط پایش، احتمال خطا را افزایش می‌دهد. بنابراین، ارزش واقعی سرشماری پرور زمانی افزایش می‌یابد که در کنار گشت‌های میدانی محیط‌بانان، از ابزارهای مکمل مانند دوربین‌های تله‌ای، نقشه‌های کاربری اراضی، ثبت سیستمی مشاهدات مردمی و حتی تصاویر و گزارش‌هایی که طبیعت‌گردان در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند، بهره گرفته شود تا تصویر دقیق‌تری از وضعیت مرال در این کانون مهم به دست آید.

از زاویه‌ای دیگر، سرشماری پرور آزمونی برای میزان هماهنگی میان بدنه تخصصی محیط‌زیست، جوامع محلی و گروه‌های مردمی فعال در حوزه طبیعت است.

جای خالی مشارکت مردمی در پایش حیات‌وحش؛ ظرفیتی فراموش‌شده 

فعالیت‌هایی مانند برنامه‌های مشاهده پرندگان و پستانداران که در سال‌های اخیر در پرور و رودبارک انجام شده و در آن‌ها حضور همزمان مرال، خرس، شوکا، روباه و بز کوهی ثبت شده است، نشان می‌دهد که جامعه علاقه‌مند به طبیعت در این منطقه ظرفیت قابل‌توجهی برای تولید داده و آگاهی‌بخشی دارد.

 اگر این ظرفیت به‌صورت سازمان‌یافته در کنار سرشماری رسمی قرار گیرد، می‌تواند به شکل‌گیری نوعی «دانش شهروندی» در خدمت مدیریت حیات‌وحش منجر شود؛ دانشی که هم شکاف‌های آماری را پر می‌کند و هم پشتوانه اجتماعی تصمیم‌های حفاظتی را تقویت می‌سازد.

تهدیدهای پنهان و آشکار؛ از شکار تا تخریب زیستگاه‌های حساس 

تحلیل وضعیت مرال در پرور همچنین بدون اشاره به تهدیدهای فراگیر حیات‌وحش ایران کامل نخواهد بود. شکار غیرمجاز، تخریب تدریجی زیستگاه، توسعه ناهماهنگ زیرساخت‌ها و فشار چرای دام در بسیاری از استان‌ها، گونه‌هایی مانند مرال و شوکا را به حاشیه امن کوچکتری رانده است. برخی گزارش‌های تحلیلی درباره آینده مرال و شوکا هشدار می‌دهد که در صورت تداوم «دست‌فرمان» فعلی در مدیریت، احتمال از دست رفتن جمعیت‌های محلی این گونه‌ها در برخی زیستگاه‌ها جدی است.

 در این چارچوب، سرشماری پرور فقط ثبت وضعیت امروز نیست؛ بلکه معیاری برای سنجش آن است که تا چه اندازه سیاست‌های حفاظتی در سال‌های آینده توانسته‌اند منحنی تهدید را بشکنند و روندی رو به ثبات یا بهبود برای جمعیت مرال رقم بزنند.

از آمار تا اقدام؛ چگونه نتایج سرشماری باید به سیاست تبدیل شود؟

از جنبه سیاست‌گذاری، یکی از چالش‌های مهم، ترجمه داده‌های سرشماری به اقدام‌های عملی است.

 اگر نتایج نشان دهد که جمعیت مرال در پرور در وضعیت شکننده یا رو به کاهش قرار دارد، انتظار می‌رود اقداماتی مانند تشدید گشت‌های ضدشکار، محدود کردن ورود و تردد خارج از ضوابط در زیستگاه‌های حساس، سامان‌دهی چرای دام، و تدوین برنامه‌های ترمیم زیستگاه در اولویت قرار گیرد.

در مقابل، اگر داده‌ها نشانه‌ای از ثبات یا افزایش جمعیت ارائه دهد، این نتیجه نباید به معنای کاهش حساسیت تلقی شود، بلکه باید به‌عنوان فرصت برای تقویت برنامه‌های حفاظتی موفق و انتقال تجربه پرور به سایر زیستگاه‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

وجه مهم دیگر تحلیل، بُعد ارتباطی و رسانه‌ای ماجراست. در سال‌های اخیر، روایت‌های رسانه‌ای از حیات‌وحش ایران اغلب زمانی پررنگ شده که یک گونه در آستانه بحران یا یک رویداد تراژیک رخ داده است؛ در حالی که سرشماری‌هایی مانند برنامه پرور، فرصت خوبی است تا رسانه‌ها روایت «پیش‌گیری و مدیریت علمی» را به جای روایت «بحران و سوگواری» برجسته کنند.

بازتاب شفاف فرآیند سرشماری، انتشار بخشی از داده‌ها به زبان ساده برای افکار عمومی، گفت‌وگو با کارشناسان مستقل و استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای ترویج فرهنگ همزیستی با حیات‌وحش، می‌تواند از سرشماری مرال در پرور یک «سوژه مشارکت‌ساز» بسازد، نه یک خبر گذرا در حاشیه در صفحات محیط‌زیست.

در نهایت، سرشماری مرال در منطقه حفاظت‌شده پرور را می‌توان شاخصی از جدیت یا تعارف در رویکرد مدیریت حیات‌وحش کشور دانست.

اگر این طرح با دقت علمی، مشارکت میدانی محیط‌بانان، همراهی جوامع محلی، بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد و تعهد به تبدیل داده‌ها به سیاست اجرایی دنبال شود، می‌تواند الگویی کوچک اما الهام‌بخش برای حفاظت پایدار گوزن سرخ و سایر گونه‌های در معرض تهدید باشد.

 اما اگر نتیجه آن در حد چند عدد و آمار باقی بماند که در گزارش‌ها ثبت و فراموش می‌شود، فرصت دیگری برای ترسیم نقشه راهی تازه در مدیریت مرال از دست خواهد رفت؛ فرصتی که با توجه به شتاب تهدیدها، شاید در سال‌های آینده به این آسانی تکرار نشود.

گزارش از: علیرضا رحیمیان

انتهای پیام/363/