فاجعه زیست محیطی در شمال ایران/ انباشت پساب صنعتی در تالاب اینچه!

به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، تالاب اینچه در شمال استان گلستان طی سال‌های اخیر به یکی از بحث‌برانگیزترین پهنه‌های آبی کشور از منظر زیست‌محیطی تبدیل شده است؛ پهنه‌ای که در ظاهر با افزایش سطح آب مواجه بوده اما در لایه‌های زیرین خود با انباشت رسوبات شور، لجن‌های صنعتی و تغییرات ساختاری جدی روبه‌رو است.

استمرار فعالیت برخی واحدهای تولید ید در شمال استان و هدایت پساب‌های صنعتی به این تالاب، موجب شده تا این اکوسیستم طبیعی وارد مرحله‌ای پیچیده از تغییرات هیدرولوژیک و ژئوشیمیایی شود؛ تغییری که همزمان پیامدهای مثبت و منفی متناقضی را در خود جای داده است.

بر اساس گزارش‌های میدانی و بررسی‌های کارشناسی، وسعت این تالاب از حدود 100 تا 150 هکتار در گذشته به حدود 900 تا هزار هکتار افزایش یافته است. در نگاه نخست، این افزایش می‌تواند نشانه‌ای از پایداری یا حتی احیای یک پهنه آبی تلقی شود، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که منشأ این توسعه، نه صرفاً عوامل طبیعی بلکه ترکیبی از ورود پساب‌های صنعتی، تغییرات اقلیمی و مداخلات انسانی است.

از سوی دیگر، انباشت رسوبات شور و لجن‌های ناشی از فعالیت‌های صنعتی در بستر تالاب، نگرانی‌های جدی را در میان کارشناسان محیط زیست و نهادهای نظارتی ایجاد کرده است. گزارش‌های اولیه از وجود لایه‌هایی با ضخامت نیم تا یک متر در بخش‌هایی از تالاب حکایت دارد؛ لایه‌هایی که در صورت تغییر شرایط هیدرولوژیک می‌توانند به کانون‌های بالقوه گردوغبار تبدیل شوند.

در همین چارچوب، سازمان بازرسی استان گلستان با هدف بررسی ابعاد حقوقی، مدیریتی و زیست‌محیطی موضوع، وارد پرونده تالاب اینچه شده و مجموعه‌ای از بررسی‌ها، مکاتبات و استعلام‌ها را در دستور کار قرار داده است. عبدالله آقاعلیخانی مدیرکل بازرسی گلستان در گفت‌وگوی تفصیلی با تسنیم، ابعاد مختلف این پرونده، چالش‌های تصمیم‌گیری و پیامدهای احتمالی هرگونه مداخله یا عدم مداخله در روند فعلی را تشریح کرده است.

تسنیم: باتوجه به شرایط تالاب اینچه و ورود پساب‌هایی که درباره آلودگی آن مباحث زیادی مطرح است، ارزیابی کلی شما از وضعیت این تالاب و نقش کارخانجات ید در تغییرات اخیر چیست؟

آقاعلیخانی: تالاب اینچه امروز صرفاً یک موضوع محیط‌زیستی ساده نیست، بلکه یک پرونده پیچیده در مرز میان توسعه صنعتی، مدیریت منابع طبیعی و الزامات حقوقی و نظارتی است. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، فعالیت واحدهای تولید ید و هدایت پساب‌های حاصل از فرآیند تولید به این پهنه آبی، یکی از عوامل مؤثر در تغییرات ساختاری تالاب بوده است.

 بازرسی استان همواره تلاش کرده است در چارچوب وظایف قانونی خود میان توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست تعادل برقرار کند. اما آنچه در این پرونده اهمیت دارد، این است که بخشی از آثار فعلی ناشی از کمبود نظارت‌های دقیق در سال‌های گذشته و عدم انجام مطالعات جامع پیش از توسعه فعالیت‌های صنعتی بوده است.

 نتیجه این روند، شکل‌گیری شرایطی است که امروز در قالب افزایش وسعت تالاب از یک‌سو و انباشت رسوبات شور و پرخطر از سوی دیگر مشاهده می‌شود. این وضعیت نیازمند تصمیم‌گیری مبتنی بر داده‌های علمی و مدل‌سازی دقیق پیامدهای زیست‌محیطی است، نه تصمیم‌های مقطعی یا احساسی.

تسنیم: درباره گزارش انباشت رسوبات تا عمق یک متر در تالاب اینچه توضیح دهید، این موضوع از نظر علمی چه معنایی دارد؟ 

آقاعلیخانی: بر اساس داده‌های اولیه کارشناسی، در برخی بخش‌های تالاب لایه‌هایی از رسوبات شور، مواد معدنی و لجن‌های ناشی از ورود پساب صنعتی مشاهده شده که ضخامت آن‌ها در برخی نقاط به نیم تا یک متر می‌رسد. این نوع رسوبات معمولاً دارای ترکیبات پیچیده‌ای از نمک‌ها و مواد محلول هستند که در صورت تغییر شرایط آبی، رفتار متفاوتی از خود نشان می‌دهند.

از منظر ژئوشیمیایی، این رسوبات می‌توانند در بلندمدت بر کیفیت خاک و آب زیرزمینی تأثیر بگذارند. همچنین در صورت کاهش سطح آب، این لایه‌ها در معرض خشک شدن قرار گرفته و به ذرات ریز قابل انتقال در هوا تبدیل می‌شوند که این مسئله زمینه‌ساز شکل‌گیری کانون‌های گردوغبار خواهد بود.

اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم این تغییرات به‌صورت تدریجی و در بازه زمانی چندساله رخ داده و در نتیجه مدیریت آن نیز نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و چندبخشی است.

تسنیم: افزایش وسعت تالاب از 150 به حدود 1000 هکتار چگونه ارزیابی می‌شود؛ این روند مثبت است یا نگران‌کننده؟ 

آقاعلیخانی: افزایش وسعت یک تالاب در نگاه نخست می‌تواند نشانه‌ای مثبت تلقی شود، اما در علوم محیط زیست، صرف افزایش سطح آب معیار پایداری اکوسیستم نیست. باید بررسی شود که منشأ این افزایش چیست و چه کیفیتی از آب و رسوبات در آن وجود دارد.

 در مورد تالاب اینچه، بخشی از افزایش وسعت ناشی از ورود پساب‌های صنعتی و تغییرات مصنوعی در سیستم هیدرولوژیک منطقه است. این بدان معناست که توسعه سطحی تالاب لزوماً به معنای بهبود وضعیت اکولوژیک آن نیست، بلکه ممکن است با افزایش بار آلودگی و تغییر ترکیب شیمیایی آب همراه باشد.

بنابراین نمی‌توان این افزایش را صرفاً یک شاخص مثبت دانست، بلکه باید آن را در چارچوب یک تغییر ساختاری بررسی کرد که پیامدهای آن در آینده ممکن است به مراتب پیچیده‌تر از وضعیت فعلی باشد.

تسنیم: چرا هنوز درباره ادامه یا توقف هدایت پساب به تالاب تصمیم قطعی گرفته نشده است؟ 

آقاعلیخانی: یکی از چالش‌های اصلی این پرونده، نبود اجماع کارشناسی میان دستگاه‌های مسئول است. سازمان بازرسی مکاتبات و استعلام‌های متعددی برای دریافت نظر تخصصی از نهادهای مرتبط انجام داده، اما هنوز پاسخ جامع و نهایی که بتوان بر اساس آن تصمیم قطعی گرفت، ارائه نشده است.

 مسئله تالاب اینچه از جمله موضوعاتی است که هرگونه تصمیم عجولانه در آن می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری داشته باشد. اگر ورود پساب متوقف شود، احتمال خشک شدن بخشی از تالاب و ایجاد کانون‌های گردوغبار وجود دارد. اگر ادامه یابد، خطر انباشت بیشتر رسوبات و تشدید آلودگی مطرح است.

بنابراین تصمیم‌گیری در این زمینه نیازمند مدل‌سازی دقیق، سناریوسازی علمی و بررسی بلندمدت آثار هر گزینه است.

تسنیم: آیا احتمال شکل‌گیری کانون‌های ریزگرد در منطقه وجود دارد؟ 

آقاعلیخانی: بله، این یکی از نگرانی‌های جدی کارشناسان است. در صورت کاهش سطح آب و خشک شدن بستر تالاب، رسوبات شور و لجن‌های انباشته‌شده که در برخی نقاط ضخامت قابل توجهی دارند، می‌توانند به ذرات قابل انتشار در هوا تبدیل شوند.

 این موضوع فقط محدود به محدوده تالاب نیست، بلکه با توجه به الگوهای باد منطقه، امکان انتقال این ذرات به مناطق اطراف و حتی بخش‌هایی از جنگل‌های هیرکانی وجود دارد. به همین دلیل، موضوع صرفاً یک مسئله محلی نیست بلکه یک چالش منطقه‌ای محسوب می‌شود.

تسنیم: اداره کل بازرسی چه اقداماتی در قبال مدیران و دستگاه‌های مسئول انجام داده است؟ 

آقاعلیخانی: سازمان بازرسی علاوه بر بررسی وضعیت محیطی تالاب، عملکرد دستگاه‌های مسئول را نیز به‌صورت دقیق ارزیابی کرده است. در این روند، برخی موارد از قصور یا ترک فعل شناسایی شده و به مراجع ذی‌صلاح ارجاع شده است.

 هدف اصلی سازمان صرفاً برخورد قضایی نیست، بلکه اصلاح فرآیندها و جلوگیری از تکرار خطاهاست. در همین راستا، گزارش‌های اصلاحی و هشدارهای پیشگیرانه نیز به دستگاه‌های اجرایی ارائه شده است.

تالاب اینچه یک پرونده باز و چندلایه است که آینده آن به تصمیمات علمی، هماهنگی بین دستگاهی و رویکرد مسئولانه در مدیریت محیط زیست وابسته است. سازمان بازرسی این موضوع را تا رسیدن به یک جمع‌بندی نهایی و رفع ابهامات به‌صورت مستمر پیگیری خواهد کرد.

انتهای پیام/