از باروی شاهرود تا بسطام؛ مرمت میراث تاریخی در مسیر هویت شاهرود امروز

به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود، میراث تاریخی شهرستان شاهرود مجموعه‌ای پراکنده از بناهای مذهبی، بازارها، عناصر معماری شهری، بناهای میان‌راهی و مجموعه‌های عرفانی نیست؛ این آثار در کنار یکدیگر روایتی پیوسته از تاریخ، فرهنگ، مذهب، تجارت و عرفان در شرق استان سمنان را شکل می‌دهند؛ روایتی که حفاظت از آن تنها با مرمت تک‌بنایی محقق نمی‌شود.

از باروی شهر تا قلب بافت تاریخی

در هسته تاریخی شاهرود، بقایای عناصر دفاعی و شهری قدیم، بازار تاریخی، مساجد و تکایای محلات قدیمی، بخشی از سیمای تاریخی شهر را تشکیل می‌دهند. در منابع معرفی ظرفیت‌های تاریخی شهرستان، «برج شاهرود» متعلق به دوره صفوی ذکر شده و مجموعه بازار، برج و بارو، تکیه زنجیری و مساجد تاریخی از عناصر مهم میراث فرهنگی شاهرود معرفی شده‌اند.

در این میان، کوچه «چهل‌پیچ» نیز صرفاً یک گذر شهری نیست؛ در اسناد طرح جامع شهری شاهرود، برای این محور طرح موضعی با تأکید بر حرکت پیاده و با محوریت اداره میراث فرهنگی پیش‌بینی شده است.

این موضوع نشان می‌دهد حفاظت از بافت تاریخی زمانی معنا پیدا می‌کند که گذر، بنا، منظر شهری و کارکرد اجتماعی آن همزمان دیده شوند.

بازار شاهرود؛ سازه‌ای که هنوز نفس می‌کشد

بازار تاریخی شاهرود یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این بافت است.

 این بازار از بناهای دوره قاجار به شمار می‌رود و با قدمتی بیش از 150 سال، در سال 1378 با شماره 2285 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

بازار همچنین بیش از 250 باب مغازه، سه راسته، چهار ورودی اصلی و چهار ورودی فرعی دارد و در گذشته مجموعه‌ای از کاروانسرا، تیمچه، حمام، آب‌انبار و مدرسه را در خود جای داده بود.

اهمیت بازار شاهرود زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم مرمت آن یک پروژه مقطعی نبوده است. پیش‌تر بیش از 100 گنبد بام بازار مرمت شده بود و عملیات شامل خاک‌برداری، رفع ترک‌های سقف، دوغاب‌ریزی، کاهگل، اصلاح ناودان‌ها و آجرفرش انجام شد؛ با این حال در مرداد 1405 بار دیگر قرارداد مرمت اضطراری بام بازار برای اصلاح آجرفرش، بندکشی و جلوگیری از نفوذ رطوبت منعقد شد.

 استمرار این مداخلات نشان می‌دهد بناهای تاریخی موجود، بیش از «مرمت نهایی»، به نظام نگهداری مستمر نیاز دارند.

مسجد و تکیه؛ حافظه مذهبی شهر

در کنار بازار، مسجد آقا یکی از شاخص‌ترین عناصر مذهبی بافت قدیم شاهرود است.

 منابع تاریخی موجود، احداث این مسجد را در حدود سال 1275 هجری قمری و دوره قاجار ذکر کرده‌اند؛ بنایی که دارای صحن، ایوان، شبستان‌های متعدد، حجره‌ها، آب‌انبار و فضاهای خدماتی بوده و تزئینات آجرکاری و گچ‌بری نیز در سردر آن دیده می‌شود. منابع میراثی استان نیز مسجد آقا را از مساجد دوره قاجاریه شاهرود معرفی کرده‌اند.

تکیه زنجیری نیز حلقه‌ای متفاوت از همین حافظه تاریخی است؛ تکیه‌ای که در محله قدیمی بیدآباد قرار دارد و تاریخ شکل‌گیری آن بر اساس شواهد و اسناد موجود به حدود 400 سال قبل بازمی‌گردد.

 گزارش‌های تاریخی، حضور این تکیه در مسیر بازار دوره صفویه و داستان زنجیر سنگین نصب‌شده در فضای آن را از عناصر هویتی بنا دانسته‌اند.

این اثر با شماره 3997 در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

شیخ علی‌اکبر؛ معماری قاجار در قلب شاهرود

مسجد شیخ علی اکبر یکی دیگر از بناهای شاخص بافت تاریخی شهر است. این مسجد به شماره 1918 در فهرست آثار ملی ثبت شده و تاریخ ساخت آن به سال 1274 هجری قمری و میانه دوره ناصرالدین‌شاه قاجار بازمی‌گردد.

 بنا دارای چهار محراب، دو ورودی، شبستان، گنبدخانه و یک آب‌انبار تاریخی بزرگ است.

عملیات مرمت آن نیز در سال‌های اخیر با کاهگل، ساماندهی بام و بندکشی جداره‌ها دنبال شده است.

این بنا تنها یک ساختمان مذهبی نیست؛ معماری آن بخشی از سازمان فضایی محله تاریخی شاهرود را نمایندگی می‌کند.

تجربه مرمت مسجد شیخ علی‌اکبر نیز نشان می‌دهد حفاظت از بناهای تاریخی زمانی موفق خواهد بود که به جای نوسازی ظاهری، ویژگی‌های معماری، مصالح سنتی، تناسبات فضایی و عناصر اصیل بنا حفظ شود؛ همان رویکردی که در پروژه‌های مرمتی گذشته این مسجد مورد تأکید قرار گرفته است.

از خانخودی تا دهملا؛ میراث بیرون از شهر

در جنوب و شرق جغرافیای شهرستان، میراث تاریخی تنها به بناهای شهری محدود نمی‌شود.

 حمام تاریخی خانخودی در بخش بیارجمند نیز در سال 1405 وارد مرحله مرمت و ساماندهی شد؛ عملیاتی که شامل حذف الحاقات، برداشت اندودهای فرسوده، سبک‌سازی بام، اجرای کاهگل و اصلاح شیب‌بندی و ناودان‌هاست. درباره دوره دقیق ساخت حمام خانخودی در منابع معتبر بررسی‌شده، سند کافی برای انتساب قطعی آن به دوره‌ای مشخص یافت نشد و از این رو نمی‌توان بدون سند رسمی، قدمت معینی برای آن اعلام کرد.

در دهملا نیز مرمت چاپارخانه تاریخی در سال 1405 آغاز شده است؛ بنایی که اهمیت آن از منظر تاریخ ارتباطات ایران است.

 در مرحله نخست، آواربرداری، برداشت اندودهای فرسوده، کاهگل حفاظتی، پی‌بندی و استحکام‌بخشی بدنه در دستور کار قرار گرفته و میراث فرهنگی بر استفاده از مصالح سازگار با بافت تاریخی و جلوگیری از تغییر ماهیت بنا تأکید کرده است.

 با این حال، درباره تاریخ دقیق احداث خود چاپارخانه دهملا، منبع رسمیِ کافی برای اعلام یک دوره قطعی در دسترس نیست و این خلأ مستندسازی باید برطرف شود.

بسطام و خرقان؛ امتداد تاریخی یک مسیر عرفانی

مجموعه تاریخی بسطام اما در مقیاسی فراتر از یک بنای منفرد اهمیت دارد. این مجموعه لایه‌های تاریخی متعددی از دوره سلجوقی به بعد را در خود جای داده و آرامگاه و خانقاه بایزید بسطامی، مسجد بایزید، مسجد جامع، منار، مدرسه شاهرخیه، برج کاشانه، گنبد غازان‌خان و ایوان‌های تاریخی از اجزای آن هستند.

گنبد غازان‌خان در بسطام نیز به دوره حکومت غازان‌خان، یعنی حدود هفت قرن پیش، نسبت داده شده است.

در سال‌های مختلف، بخش‌های متعددی از این مجموعه مرمت شده است؛ از مسجد ایلخانی و پوشش‌های بام گرفته تا منار سلجوقی، مدرسه شاهرخیه، درهای چوبی، گنبد غازان‌خان و برج و بارو.

 حتی در سال 1397 مرحله‌ای از مرمت برج و باروی بسطام با هدف جلوگیری از فرسایش و حفاظت از بخش‌های باقی‌مانده اثر اجرا شد.

 این سابقه نشان می‌دهد بسطام یک پروژه مرمتی کوتاه‌مدت نیست، بلکه نیازمند برنامه حفاظت مستمر برای مجموعه‌ای چندلایه است.

در سوی دیگر این محور، آرامگاه آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی قرار دارد؛ شیخ ابوالحسن خرقانی از عارفان بزرگ قرن چهارم و پنجم هجری است و آرامگاه او در نزدیکی روستای خرقان قرار دارد.

بنای پیشین آرامگاه آجری و ساده بوده و در سال 1352 ساختمان جدید جایگزین آن شده است؛ از مسجد تاریخی مجاور نیز محراب گچ‌بری‌شده آن باقی مانده که یکی از مهم‌ترین عناصر تاریخی این مجموعه است.

اهمیت بسطام و خرقان اکنون تنها در ارزش تاریخی آنها خلاصه نمی‌شود. در سیاست جدید گردشگری استان سمنان، این دو مجموعه در امتداد یک زنجیره گردشگری عرفانی قرار گرفته‌اند؛ زنجیره‌ای که از آرامگاه شیخ علاءالدوله سمنانی در غرب استان آغاز می‌شود و با مجموعه‌های مرتبط با شیخ محمود مزدقانی، شیخ ابوالحسن خرقانی، بایزید بسطامی و مجموعه تاریخی بسطام در شرق استان امتداد می‌یابد.

«طرح عرفان» نیز با هدف معرفی و احیای مسیرهای عرفانی کشور در همین چارچوب دنبال می‌شود.

مرمت کافی نیست؛ حفاظت باید به یک سیاست تبدیل شود

مسئله اصلی اما اینجاست که مرمت هر بنا به تنهایی نمی‌تواند ضامن بقای میراث تاریخی باشد.

بازار شاهرود پس از مرمت‌های پیشین دوباره به مرمت اضطراری بام نیاز پیدا کرده، تکیه زنجیری همچنان نیازمند مراقبت از عناصر معماری خود است و بناهایی مانند حمام خانخودی و چاپارخانه دهملا در حال طی‌کردن مراحل حفاظتی هستند.

این وضعیت نشان می‌دهد سیاست میراث فرهنگی باید از پروژه‌های مقطعی به سمت «مدیریت چرخه عمر بنا» حرکت کند؛ یعنی مستندسازی، مرمت، پایش، نگهداری، کنترل الحاقات و تعریف کاربری سازگار، همزمان دیده شوند.

نمونه اخیر تخریب یک بنای الحاقی غیرمجاز بر روی آب‌انبار تاریخی در بافت قدیمی شاهرود نیز نشان می‌دهد حفاظت از میراث صرفاً به تأمین اعتبار مرمت محدود نیست؛ مقابله با ساخت‌وسازهای ناسازگار، کنترل مداخلات در حریم بناها و صیانت از منظر تاریخی نیز بخش جدایی‌ناپذیر حفاظت است. اگر بنا حفظ شود اما فضای پیرامون آن با الحاقات نامتناسب دگرگون شود، بخشی از اصالت اثر و ارزش بافت از میان خواهد رفت.

شاهرود از این منظر یک «پرونده واحد میراثی» است؛ پرونده‌ای که از برج و عناصر دفاعی شهر و گذرهای تاریخی چهل‌پیچ آغاز می‌شود، به بازار قاجاری، مسجد آقا، تکیه زنجیری و مسجد شیخ علی‌اکبر می‌رسد، در دهملا و خانخودی ادامه پیدا می‌کند و سرانجام در بسطام و خرقان به یکی از مهم‌ترین روایت‌های عرفانی شرق ایران متصل می‌شود. ارزش این زنجیره در کنار هم بودن اجزای آن است، نه صرفاً در تعداد بناهای ثبت‌شده.

از این منظر، مرمت در شاهرود را باید بخشی از یک پروژه بزرگ‌تر برای حفظ اصالت و هویت تاریخی شهرستان دانست؛ پروژه‌ای که موفقیت آن به هماهنگی میراث فرهنگی، شهرداری، دستگاه‌های اجرایی، مالکان بناهای تاریخی، متولیان اماکن مذهبی، بخش خصوصی و جامعه محلی وابسته است. تبدیل این ظرفیت به مقصد گردشگری نیز نیازمند روایت واحد، مسیرهای پیاده، تابلوهای معرفی، خدمات گردشگری، اقامت، آموزش راهنمایان و مهم‌تر از همه، حفاظت علمی و مستمر است؛ زیرا گردشگری بدون حفاظت می‌تواند به تهدیدی برای همان میراثی تبدیل شود که قرار است عامل جذب گردشگر باشد.

پژوهش‌های دانشگاهی درباره محور بسطام ـ خرقان نیز بر ضرورت مدیریت یکپارچه، روایت منسجم، بسته‌های گردشگری، زیرساخت و مشارکت جامعه محلی تأکید دارند.

در نهایت، آنچه امروز در شاهرود جریان دارد را نمی‌توان صرفاً فهرستی از پروژه‌های مرمتی دانست.

هر آجر بازار، هر محراب مسجد، هر حلقه زنجیر تکیه، هر دیوار خشتی چاپارخانه و هر گنبد بسطام بخشی از حافظه تاریخی این سرزمین است؛ حافظه‌ای که اگر با مرمت علمی، حفاظت حقوقی و معرفی حرفه‌ای همراه شود، می‌تواند شاهرود را از یک مسیر عبوری به مقصدی تاریخی، فرهنگی و عرفانی تبدیل کند.

 این همان نقطه‌ای است که «مرمت» از یک اقدام عمرانی فراتر می‌رود و به حراست از اصالت و هویت تاریخی شهرستان شاهرود بدل می‌شود.

انتهای پیام/363/