«طرح عرفان» استان سمنان را در مسیراحیای گردشگری معنوی ایران قرارمی‌دهد

به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، جلال تاجیک، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان سمنان، در شب فرهنگی بیابانک از اجرای این طرح با همکاری وزارت میراث‌فرهنگی و سازمان برنامه و بودجه کشور خبر داد و گفت شخصیت‌هایی همچون شیخ علاءالدوله بیابانکی، بکتاش، بایزید بسطامی و شیخ محمود مزدقانی در این طرح مورد توجه قرار گرفته‌اند.

سمنان با برخورداری از مجموعه‌ای از آرامگاه‌ها، بناها و محوطه‌های تاریخی مرتبط با چهره‌های برجسته عرفان ایرانی، اکنون در آستانه ورود به مرحله‌ای تازه از سیاست‌گذاری برای گردشگری فرهنگی و معنوی قرار گرفته است؛ مرحله‌ای که با عنوان «طرح عرفان» و با محوریت معرفی و احیای مسیرهای عرفانی کشور دنبال می‌شود.

از یک آرامگاه تا یک زنجیره فرهنگی

اهمیت این خبر زمانی بیشتر روشن می‌شود که بدانیم ظرفیت عرفانی سمنان محدود به یک بنای تاریخی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از نقاط فرهنگی در غرب و شرق استان را دربرمی‌گیرد. پیش‌تر نیز مدیرکل میراث‌فرهنگی استان از شکل‌گیری یک زنجیره گردشگری عرفانی خبر داده بود که از آرامگاه شیخ علاءالدوله سمنانی در سرخه آغاز می‌شود و با مجموعه‌های مرتبط با شیخ محمود مزدقانی، شیخ ابوالحسن خرقانی و بایزید بسطامی در شرق استان امتداد می‌یابد.

در چنین نگاهی، بناهای عرفانی دیگر صرفاً به‌عنوان یک «مقصد منفرد» برای بازدید گردشگران تعریف نمی‌شوند، بلکه می‌توانند در قالب یک مسیر موضوعی به یکدیگر متصل شوند؛ مسیری که علاوه بر معماری و تاریخ، روایت عرفان ایرانی، زندگی شخصیت‌ها، ادبیات، آیین‌ها و فرهنگ بومی مناطق پیرامون را نیز به مخاطب عرضه کند.

علاءالدوله؛ نقطه آغاز یک برنامه عملیاتی

در میان این مجموعه، آرامگاه شیخ علاءالدوله بیابانکی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این بنا در روستای صوفی‌آباد شهرستان سرخه قرار دارد و در زمره آثار تاریخی ثبت‌ شده کشور است. منابع تاریخی نیز علاءالدوله سمنانی را از عارفان برجسته قرون هفتم و هشتم هجری معرفی کرده‌اند.

اهمیت آرامگاه فقط به شخصیت مدفون در آن محدود نیست؛ معماری بنا نیز بخشی از ارزش تاریخی آن محسوب می‌شود. بررسی‌های منتشرشده درباره این اثر نشان می‌دهد آرامگاه دارای بخش‌هایی همچون فضای مربع‌شکل اصلی، گنبد و ایوان مرتفع آجری است و بخش‌هایی از بنا در دوره‌های گذشته مورد مرمت قرار گرفته است.

واگذاری این آرامگاه به میراث‌فرهنگی نیز پیش از این به‌عنوان یکی از اقدامات مهم برای حفاظت و سامان‌دهی آن مطرح شده بود. در خردادماه 1405، از واگذاری 20 ساله آرامگاه به میراث‌فرهنگی برای مرمت، حفاظت و بهره‌برداری هدفمند خبر داده شد؛ اقدامی که اکنون با اعلام برنامه کاوش در محوطه جنوبی، وارد مرحله‌ای عملیاتی‌تر می‌شود.

کاوش؛ عبور از حفاظت منفعل به احیای تاریخی

جلال تاجیک، مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان سمنان، در این رابطه گفت: در محدوده جنوبی آرامگاه علاءالدوله، آثاری از تأسیسات تاریخی وجود دارد و میراث‌فرهنگی قصد دارد عملیات کاوش در این محدوده را دنبال کند. اهمیت این تصمیم در آن است که کاوش باستان‌شناسی می‌تواند اطلاعات تازه‌ای درباره سازمان فضایی و کارکردهای تاریخی مجموعه در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

بر اساس آمار اعلام‌شده، پس از پایان کاوش‌های باستان‌شناسی، مرمت و احیای آثار شناسایی‌شده در دستور کار قرار خواهد گرفت و در مرحله بعد، موضوع تملک عرصه مجموعه پیگیری می‌شود. این ترتیب اگر به‌صورت منسجم اجرا شود، می‌تواند یک الگوی منطقی برای مداخله در محوطه‌های تاریخی ایجاد کند؛ یعنی ابتدا شناخت، سپس حفاظت و در نهایت احیا و بهره‌برداری.

این رویکرد از منظر گردشگری نیز اهمیت دارد؛ زیرا یک آرامگاه تاریخی زمانی می‌تواند به مقصد گردشگری تبدیل شود که روایت، دسترسی، حفاظت، خدمات بازدید و ارتباط آن با سایر جاذبه‌های پیرامونی هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد. تجربه مجموعه‌های تاریخی موفق نشان می‌دهد صرف مرمت یک بنا، به‌تنهایی تضمین‌کننده رونق گردشگری نیست.

بیابانک؛ جغرافیای یک روایت تاریخی

خود روستای بیابانک نیز ظرفیت‌هایی فراتر از انتساب به شیخ علاءالدوله دارد.

منابع منتشر شده درباره این روستا از وجود عناصر تاریخی و معماری متنوعی مانند آب‌انبار، قنات، آسیاب، یخدان، قلعه‌ها، خانه‌های تاریخی، تکیه، مسجد و ساباط خبر می‌دهند. بافت تاریخی بیابانک نیز پیش‌تر در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

از این منظر، «طرح عرفان» می‌تواند بیابانک را از یک نقطه صرفاً تاریخی به بخشی از یک مقصد ترکیبی تبدیل کند؛ مقصدی که در آن شخصیت علاءالدوله، معماری روستا، بافت تاریخی، فرهنگ محلی و ظرفیت‌های گردشگری کویری در کنار یکدیگر روایت شوند. حتی در برخی گزارش‌های گردشگری، ظرفیت خانه‌های تاریخی بیابانک برای تبدیل به اقامتگاه‌های بوم‌گردی و ظرفیت خوراک و فرهنگ بومی روستا مورد توجه قرار گرفته است.

از مزدقانی تا بایزید؛ حلقه‌های یک مسیر

در سوی دیگر این زنجیره، مجموعه شیخ محمود مزدقانی قرار دارد. این مجموعه نیز پیش‌تر از منظر حقوقی تعیین تکلیف شده و سند شش‌دانگ عرصه و اعیان بقعه و محوطه اطراف آن به مساحت 876 مترمربع به نام اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان سمنان صادر شده است.

بایزید بسطامی نیز یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این مسیر به شمار می‌رود. مجموعه تاریخی بسطام در سال‌های اخیر بارها به‌عنوان ظرفیتی برای گردشگری فرهنگی و معنوی مورد توجه قرار گرفته و گزارش تسنیم در فروردین 1405 نیز این مجموعه را یکی از قطب‌های گردشگری زیارتی و فرهنگی شمال شرق کشور توصیف کرده است.

در همین چارچوب، خبرهای منتشرشده درباره طراحی مسیرهای جدید گردشگری عرفانی در کشور نیز نشان می‌دهد نگاه سیاست‌گذار در حال حرکت از معرفی جداگانه جاذبه‌ها به سمت طراحی «مسیر» است؛ در یکی از این مسیرهای پیشنهادی، بسطام و آرامگاه بایزید در سمنان به محورهای عرفانی گسترده‌تری متصل می‌شوند.

آزمون بزرگ «طرح عرفان»؛ از اعتبار تا بازار گردشگری

اما نقطه حساس این طرح، فاصله میان «ثبت ظرفیت» و «خلق مقصد گردشگری» است. سمنان از سال‌ها پیش با تعداد قابل توجهی از بناها و شخصیت‌های تاریخی و عرفانی مواجه بوده، اما مسئله اصلی همواره تبدیل این داشته‌ها به یک زنجیره اقتصادی و گردشگری پایدار بوده است؛ زنجیره‌ای که بتواند اقامت، حمل‌ونقل، راهنمای گردشگری، صنایع‌دستی، خوراک محلی و اقتصاد جوامع میزبان را نیز فعال کند.

تجربه احیای مجموعه‌هایی مانند سعدالسلطنه قزوین نیز نشان می‌دهد حفاظت از میراث تاریخی می‌تواند با کاربری‌های جدید و حضور گردشگران پیوند بخورد. این مجموعه که به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین کاروانسراهای درون‌شهری کشور شناخته می‌شود، در فرآیند احیا به یکی از عناصر مهم گردشگری شهری قزوین تبدیل شد.

اکنون چالش اصلی سمنان این است که «طرح عرفان» صرفاً به مجموعه‌ای از پروژه‌های مرمتی محدود نشود. اگر قرار است مسیر عرفانی استان به یک محصول گردشگری تبدیل شود، لازم است برای آن روایت واحد، نشان تجاری، نقشه مسیر، سامانه معرفی، برنامه رویدادهای فرهنگی، آموزش راهنمایان، زیرساخت اقامت و پذیرایی و سازوکار مشارکت جوامع محلی تعریف شود.

از سوی دیگر، تجربه برخی بازتاب‌های مردمی درباره آرامگاه علاءالدوله نشان می‌دهد حساسیت اجتماعی نسبت به وضعیت این اثر وجود دارد و بخشی از افکار عمومی، حفاظت از آن را مطالبه می‌کند. در شبکه‌های اجتماعی نیز کانال‌های محلی بیابانک و صفحات مرتبط با شیخ علاءالدوله، علاوه بر معرفی ظرفیت‌های تاریخی منطقه، پیگیر وضعیت این آثار بوده‌اند. این حضور اجتماعی را می‌توان در صورت مدیریت صحیح، به یک سرمایه برای حفاظت مشارکتی تبدیل کرد.

در نهایت، اجرای «طرح عرفان» می‌تواند فرصتی برای تغییر نگاه به میراث فرهنگی سمنان باشد؛ از بناهایی که صرفاً باید حفظ شوند تا سرمایه‌هایی که می‌توانند در تولید فرهنگ، جذب گردشگر و تقویت اقتصاد محلی نقش‌آفرینی کنند.

 موفقیت این طرح اما به میزان هماهنگی میان میراث‌فرهنگی، سازمان برنامه و بودجه، اوقاف، مدیریت‌های محلی، بخش خصوصی و جامعه محلی وابسته است.

انتهای پیام/363/