عاشورا؛ هنگامه سنجش بصیرت امت در برابر غفلت تاریخ

به گزارش خبرگزاری تسنیم از بوشهر، محرم، تنها موسم سوگواری نیست؛ میدان عظیم بازخوانی حقیقت در تراز قرآن و ولایت است. در منطق قرآن کریم، امت مؤمن هرگز به سستی و غفلت دعوت نشده است: «وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»؛ مؤمنان اگر به حقیقت ایمان پایبند باشند، در متن حوادث نیز اهل برتری و ایستادگی‌اند، نه انفعال و عقب‌نشینی.

در امتداد همین منطق قرآنی، عاشورا یک حادثه تاریخی صرف نیست؛ بلکه معیار دائمی سنجش «بصیرت امت» در برابر «غفلت امت» است. کربلا صحنه‌ای بود که در آن، حقیقت آشکار بود اما یاری‌کنندگان اندک شدند؛ و همین، پیام همیشگی تاریخ را شکل داد: اگر جامعه‌ای در شناخت حق دچار تردید شود، حتی در کنار حضور امام حق نیز ممکن است دچار لغزش شود.

از همین رو در اندیشه دینی، محور اصلی نجات امت «بصیرت» است؛ بصیرتی که انسان را از سطح شعارها عبور می‌دهد و به عمق شناخت جریان حق و باطل می‌رساند. در روایات، بصیرت هم‌سنگ ایمان معرفی شده است؛ زیرا ایمان بدون شناخت زمانه، در معرض انحراف و سوء‌استفاده قرار می‌گیرد.

در دوران معاصر، تأکید بر بصیرت، تقوا و دشمن‌شناسی در بیانات رهبر انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله العظمی امام شهید خامنه‌ای رضوان الله تعالی علیه، ناظر به همین حقیقت است که جامعه اسلامی در میدان‌های پیچیده سیاسی و رسانه‌ای، نیازمند فهم دقیق از جبهه‌بندی حق و باطل است. در این نگاه، تقوا تنها یک امر فردی نیست، بلکه یک سپر اجتماعی در برابر خطاهای تحلیل، فریب تبلیغاتی و انحراف تصمیم‌هاست.

از سوی دیگر، دشمن‌شناسی در منطق قرآن، بخشی از عقلانیت ایمانی است. قرآن کریم بارها نسبت به شناخت چهره‌های نفاق، فریب و جنگ روانی هشدار داده است. جامعه‌ای که دشمن را نشناسد، حتی اگر اهل ایمان باشد، ممکن است در میدان عمل دچار آسیب‌های جبران‌ناپذیر شود. از این منظر، اقتدار یک امت نه فقط در قدرت نظامی، بلکه در عمق آگاهی و انسجام فکری آن معنا پیدا می‌کند.

عاشورا دقیقاً همین حقیقت را فریاد زد: تنهایی امام، محصول بی‌بصیرتی جامعه بود، نه صرفاً قدرت دشمن. «هل من ناصر» امام حسین علیه‌السلام، دعوتی به یاری یک فرد نبود؛ بلکه آزمون بزرگ تاریخ بود برای سنجش وفاداری امت به حقیقت.

امروز نیز پیام عاشورا در امتداد همان مسئولیت تاریخی ادامه دارد؛ مسئولیتی که از هر فرد می‌خواهد در برابر تحریف حقیقت، سکوت نکند و در برابر تضعیف جبهه حق، بی‌تفاوت نباشد. در این نگاه، تقوا یعنی انتخاب آگاهانه در لحظه‌های حساس؛ و بصیرت یعنی دیدن پشت پرده شعارها و تحلیل‌ها.

قرآن کریم می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِینَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ»؛ ای مؤمنان، برای خدا قیام کنید و عدالت‌پیشه باشید.این آیه، روح حاکم بر عاشورا و استمرار آن در عصر حاضر است: قیام برای حق، حتی اگر هزینه داشته باشد؛ و ایستادگی بر عدالت، حتی اگر فضا غبارآلود شود.

بنابراین، محرم نه فقط یادآور مظلومیت یک حادثه، بلکه هشدار دائمی نسبت به مسئولیت امت در برابر ولیّ حق است. جامعه‌ای که بصیرت، تقوا و شناخت دقیق از دشمن را در خود تقویت کند، در حقیقت از تکرار تاریخ تلخ تنهایی حق جلوگیری کرده است؛ و این همان معنای واقعی عزت و اقتدار در منطق اسلام است.

انسان بصیر می‌تواند در وقایع و بحران‌ها، حق را که به مثابه آب صاف و پربرکت است از باطل که در حکم کف روی آب است، جدا کند همچنین، ولایتمداری راستین و ناشی از بصیرت، آن است که انسان ولایتمدار در برابر فرامین و انتظارات به حق ولیّ امر مسلمین، گزینشی عمل نکند و در عمل با او همراهی کامل داشته باشد و در تمام موارد، حتی آنجا که اجرای فرامین او با منافع فردی و یا گروهی‌اش سازگار نباشد نیز با ولیّ و مقتدایش همراه شده و فرامین او را بر منافع شخصی یا حزبی‌اش ترجیح دهد و همسو با منویات ولایت امر و رهبری باشد.

قرآن کریم تبعیض در ایمان و گزینشی عمل کردن را مورد تأیید قرار نمی‌دهد و می‌فرماید: (نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَیُرِیدُونَ أَن یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلاً)؛ به برخی ایمان می‌آوریم و بعضی را انکار می‌کنیم و می‌خواهند میان این دو، راهی برای خود برگزینند و سخت در اشتباه هستند. علت اصلی این گونه رفتار، علم و اطمینان کامل نداشتن به مسئله و از آگاهی و بصیرت کافی برخوردار نبودن است.

بر اساس شاخصۀ بصیرت، علاوه بر امام حسین(ع)، اصحاب و بنی هاشم که از آغاز تا پایان راه با امام خویش همراه بودند و ذره‌ای در اراده آنها خلل ایجاد نشد و آنها که اگرچه دیر؛ ولی به هر حال راه صحیح را یافتند، در کربلا اهل بصیرت هستند. آنچه که در قیام عاشورا می‌درخشد، انتخاب آگاهانه ناشی از بصیرت و دینداری شهدای کربلاست که می‌دانستند که برای چه آمده‌اند و به کجا می‌روند؛ به همین دلیل برای رسیدن به مقام شهادت از یکدیگر سبقت می‌گرفتند.

اگر عاشورا و شهادت جانسوز امام و یاران باوفایش را محصول نداشتن بصیرت و تحلیل درست از مسائل و غفلت و سستی کثیری از مسلمانان بدانیم، دور از واقع نگفته‌ایم. لذا زمان‌شناسی و اقدام به موقع، از ویژگی‌های برجسته اهل بصیرت می‌باشد. کسی که زمان‌شناس نباشد، درک به موقع از حوادث ندارد و در نتیجه نمی‌تواند برای جهان اسلام مفید باشد.

نویسنده: محمود خدری، مدرس دانشگاه

انتهای پیام/