کشت گلخانه ای؛ راهبردی برای کاهش مصرف آب در سمنان

به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان،استان سمنان با وسعتی بیش از 97 هزار کیلومتر مربع، یکی از مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران به شمار می‌رود؛ میانگین بارندگی سالانه در این استان کمتر از 150 میلی‌متر است که رقمی کمتر از یک‌سوم میانگین جهانی محسوب می‌شود. این شرایط اقلیمی خاص، طی سال‌های اخیر با تشدید خشکسالی‌های پی‌درپی، زنگ خطر بحران آب در بخش کشاورزی را به صدا درآورده است. بر اساس آمارهای رسمی، سهم بخش کشاورزی در مصرف آب استان سمنان حدود 90 درصد است.

مزارع سنتی؛ بازدهی 30 درصدی با مصرف 90 درصدی آب

 با این حال، بازده مصرف آب در مزارع سنتی این منطقه به دلیل روش‌های غرقابی آبیاری و تبخیر بالا، اغلب کمتر از 30 درصد برآورد می‌شود. این شکاف عمیق بین مصرف و بازدهی، ضرورت تحول در روش‌های تولید محصولات کشاورزی را دوچندان کرده است.در چنین شرایطی، کشت گلخانه‌ای به عنوان یک راهبرد کارآمد و دانش‌بنیان در دستور کار جدی مسئولان قرار گرفته است. در روش گلخانه‌ای، محیط کنترل‌شده امکان مدیریت دقیق دما، رطوبت و آبیاری را فراهم می‌کند. به گفته کارشناسان، اجرای طرح‌های گلخانه‌ای در کشور منجر به کاهش 45 درصدی مصرف آب و همزمان افزایش چشمگیر تولید در واحد سطح شده است.

 آمارهای موجود نشان می‌دهد که کشت در فضای کنترل‌شده گلخانه، به طور میانگین 10 برابر کشت در فضای باز در واحد سطح محصول تولید می‌کند. دلیل این تفاوت فاحش، حذف تنش‌های محیطی، کاهش آفات و بیماری‌ها و امکان کشت در تمام فصول سال است. به عبارت دیگر، هر هکتار گلخانه می‌تواند از نظر اقتصادی به اندازه 10 هکتار زمین دیم یا آبی سنتی عمل کند.

مزیت اصلی گلخانه‌ها اما در مدیریت بهینه آب خلاصه می‌شود. در این روش، به دلیل محیط بسته، تلفات آب از راه تبخیر سطحی به شدت کاهش می‌یابد. همچنین استفاده از روش‌های مکانیزه آبیاری مانند نوارهای تیپ و سیستم‌های قطره‌ای، مصرف آب را به حداقل ممکن می‌رساند.برخی مطالعات محلی نشان می‌دهد که کشت خیار و گوجه گلخانه‌ای در مقایسه با مزرعه باز، بین 50 تا 70 درصد آب کمتری مصرف می‌کند. با این حال، توسعه گلخانه‌ها در استان سمنان با موانعی نیز روبه‌رو بوده است.

هزینه بالای راه‌اندازی سازه‌های مدرن گلخانه‌ای، نبود زنجیره سرد مناسب در برخی مناطق و چالش تأمین نهاده‌های باکیفیت از جمله این موانع به شمار می‌روند. به گفته کارشناسان، بازگشت سرمایه در گلخانه‌های مدرن معمولاً بین 3 تا 5 سال زمان می‌برد که برای بسیاری از کشاورزان سنتی، دوره‌ای طولانی محسوب می‌شود.مقایسه توسعه گلخانه‌ها در استان‌های پیشرو نظیر یزد، کرمان و اصفهان نشان می‌دهد که سمنان ظرفیت‌های مغفول مانده زیادی دارد.

از 153 هکتار تا 24 هزار تن؛ آمار فعلی گلخانه‌های سمنان

 در حالی که استان سمنان با جمعیت حدود 700 هزار نفری، 520 واحد گلخانه در 153 هکتار دارد، استان یزد با شرایط اقلیمی مشابه، بیش از هزار هکتار گلخانه فعال را مدیریت می‌کند. این فاصله قابل توجه، نشان‌دهنده پتانسیل بالای توسعه در سمنان است. در مجموع، به نظر می‌رسد استان سمنان در آستانه یک تحول مهم در بخش کشاورزی قرار دارد.گذار از کشاورزی سنتی و پرمصرف به سامانه‌های نوین گلخانه‌ای، نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای حفظ معیشت کشاورزان و تأمین امنیت غذایی پایدار در این استان کم‌آب است.

حمایت‌های اعتباری، انتقال فناوری و آموزش کشاورزان، سه ضلع مثلث موفقیت این گذار به شمار می‌روند.مهدی قرائیان، مدیر باغبانی جهاد کشاورزی استان سمنان در گفت و گو با خبرنگار تسنیم، اظهار داشت: محدودیت های شدید منابع آبی در استان، ضرورت افزایش سطح زیر کشت گلخانه ها را دوچندان کرده و این روش، مسیر پایدار کشاورزی در منطقه محسوب میشود.بر اساس آمار ارائه شده از سوی سازمان جهاد کشاورزی استان سمنان، در حال حاضر 520 واحد گلخانه ای فعال در سطح 153 هکتار از اراضی استان مشغول به تولید هستند.

این مزارع محافظت شده سالانه حدود 24 هزار تن انواع محصولات کشاورزی را روانه بازار میکنند که نقش قابل توجهی در تأمین نیازهای غذایی و اشتغالزایی منطقهای دارد.کارشناسان معتقدند کشت گلخانهای با کاهش چشمگیر تبخیر و مدیریت دقیق آبیاری، میتواند تا 70 درصد نسبت به کشت سنتی در مصرف آب صرفه جویی ایجاد کند.استان سمنان با دارا بودن اقلیم گرم و خشک، از دیرباز با تنش آبی مواجه بوده؛ از این رو روی آوردن به فناوریهای نوین کشاورزی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت انکارناپذیر تلقی میشود.

مدیر باغبانی جهاد کشاورزی استان در پایان خاطرنشان کرد: حمایت از توسعه گلخانههای کوچک و بزرگ، مسیر تحقق امنیت غذایی همراه با پایداری منابع را در استان هموار خواهد کرد.با نگاهی به آمار و ارقام موجود، روشن می‌شود که استان سمنان در مسیر توسعه کشت گلخانه‌ای گام‌های اولیه را برداشته است.وجود 520 واحد گلخانه در 153 هکتار از اراضی استان و تولید سالانه 24 هزار تن محصول، دستاوردی قابل توجه محسوب می‌شود.با این حال، کارشناسان بر این باورند که این ظرفیت فعلی در مقایسه با پتانسیل واقعی استان و تجارب استان‌های موفق همچون یزد، هنوز فاصله معناداری دارد و مسیر پیش رو طولانی است.

مزیت رقابتی گلخانه؛ کاهش 70 درصدی مصرف آب با افزایش ده برابری تولید

مزیت اصلی کشت گلخانه‌ای – کاهش چشمگیر مصرف آب – در شرایط اقلیمی سمنان به یک مزیت رقابتی حیاتی تبدیل شده است.مطالعات میدانی نشان می‌دهد که روش‌های مدرن آبیاری در محیط گلخانه، مانند نوارهای تیپ و سیستم‌های قطره‌ای، می‌تواند تلفات آب ناشی از تبخیر سطحی را به حداقل برساند.در واقع، هر هکتار گلخانه با مصرف آبی معادل یک‌دهم تا یک‌سوم زمین باز، محصولی چندبرابر تولید می‌کند.

سه مانع بزرگ پیش روی توسعه گلخانه‌ها؛ هزینه، زنجیره سرد و آموزش

با این همه، توسعه گسترده گلخانه‌ها در سمنان با چالش‌های ساختاری روبه‌رو است.هزینه بالای احداث سازه‌های استاندارد گلخانه‌ای، تأمین نشدن زنجیره سرد یکپارچه در نقاط مختلف استان و فقدان شبکه توزیع مناسب محصولات گلخانه‌ای، از جمله موانعی هستند که سرمایه‌گذاری در این بخش را با ریسک همراه ساخته است.تجربه کشورهای پیشرو در کشاورزی گلخانه‌ای نشان می‌دهد که بدون حمایت‌های دولتی در دوره بازگشت سرمایه (3 تا 5 سال)، توسعه پایدار این صنعت دشوار است.

از سوی دیگر، بررسی ظرفیت‌های بلااستفاده استان حاکی از آن است که سمنان می‌تواند با بهره‌گیری از موقعیت جغرافیایی خود در کریدور شرق به غرب کشور، به قطب توزیع محصولات گلخانه‌ای در منطقه تبدیل شود. نزدیکی به تهران و استان‌های شمالی، مزیت لجستیکی قابل توجهی است که در برنامه‌ریزی‌های کلان کمتر به آن توجه شده است.

کارشناسان اقتصادی معتقدند شکل‌گیری تعاونی‌های تخصصی بازاریابی و صادرات، می‌تواند این مزیت را به درآمد پایدار تبدیل کند.یک بررسی واقع‌بینانه نشان می‌دهد که تأمین مالی پروژه‌های گلخانه‌ای در سمنان، نیازمند بازتعریف نظام اعتباری کشاورزی در استان است. تسهیلات فعلی با نرخ سود مصوب، به دلیل طولانی بودن دوره ساخت و بهره‌برداری، جذابیت لازم را برای سرمایه‌گذاران خصوصی ندارد.

پیشنهاد کارشناسان به متولیان استانی، طراحی بسته‌های تشویقی متنوع شامل کمک‌بلاعوض برای گلخانه‌های کوچک‌مقیاس و معافیت‌های مالیاتی برای واحدهای صادرات‌محور است. در سطح آموزش و توانمندسازی، آنچه بیش از هر عامل دیگری موفقیت این طرح را تضمین می‌کند، انتقال دانش فنی روز به کشاورزان سنتی منطقه است.

سمنان در قیاس با یزد؛ ظرفیت‌های مغفول مانده یک استان

 تجربه استان‌های پیشرو نشان داده است که صرف احداث گلخانه بدون آموزش کشاورزان در زمینه مدیریت تلفیقی آفات، تغذیه گیاه در محیط کنترل‌شده و بازاریابی مدرن، به شکست منجر می‌شود. راه‌اندازی مراکز الگویی و مزرعه‌های نمایشی در شهرستان‌های مختلف سمنان می‌تواند گامی مؤثر در این مسیر باشد.

ضرورت تحول راهبردی؛ از کشاورزی سنتی به گلخانه‌های دانش‌بنیان

در نهایت اینکه، توسعه کشت گلخانه‌ای در استان سمنان نه یک گزینه، که یک ضرورت راهبردی برای بقای کشاورزی در منطقه محسوب می‌شود. بحران آب با شدت گرفتن خشکسالی‌های پیاپی، پنجره فرصت برای گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی گلخانه‌ای را روزبه‌روز تنگ‌تر می‌کند. آنچه اکنون نیاز است، تصمیم‌گیری سریع، تخصیص منابع هدفمند و همراهی همه جانبه نهادهای اجرایی، بانکی و آموزشی با کشاورزان پیشرو است.در غیر این صورت، سمنان با خطر از دست دادن بخش قابل توجهی از اشتغال و تولیدات کشاورزی خود مواجه خواهد شد.

انتهای پیام /363/